દેશના વીજ ક્ષેત્ર પર ભારે દબાણ છે. વીજળીની માંગ રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચી ગઈ છે, જેના કારણે સ્પોટ માર્કેટમાં ભાવમાં તીવ્ર વધારો થયો છે. સાથે જ થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ્સમાં કોલસાનો સ્ટોક પણ ચિંતાજનક રીતે નીચા સ્તરે આવી ગયો છે.
સપ્ટેમ્બરમાં ઇન્ડિયન એનર્જી એક્સચેન્જ (IEX)ના ડે-અહેડ માર્કેટમાં વીજળીનો સરેરાશ ભાવ પ્રતિ યુનિટ ₹7.3 રહ્યો, જે ગયા વર્ષ કરતાં 105% વધુ છે. ખરીદી બિડમાં 281%નો વધારો થયો છે, જે દર્શાવે છે કે રાજ્ય વીજ વિતરણ નિગમો (ડિસ્કોમ) ગ્રીડ પર વધતી માંગ સામે ઝઝૂમી રહી છે.
મોટાભાગની ડિસ્કોમ પહેલેથી જ ખોટમાં ચાલી રહી છે. એક્સચેન્જમાંથી ₹7.3 પ્રતિ યુનિટના ઊંચા દરે ટૂંકા ગાળાની વીજળી ખરીદવાથી તેમની નાણાકીય મુશ્કેલી વધી શકે છે. જે રાજ્યો પાસે મોંઘી વીજળી ખરીદવાનું બજેટ નથી, તેઓ ગ્રામીણ અને અર્ધ-શહેરી વિસ્તારોમાં લોડ શેડિંગ કરવા મજબૂર બની રહ્યા છે.
કેન્દ્રીય વીજ પ્રાધિકરણ મુજબ, દેશના થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ્સ હાલમાં અત્યાર સુધીના સૌથી ખરાબ કોલસા સંકટનો સામનો કરી રહ્યા છે. સોમવાર સુધીમાં 190માંથી 90 પાવર પ્લાન્ટ ગંભીર સ્ટોક સ્તરે પહોંચી ગયા છે.
નિયમ મુજબ થર્મલ પાવર પ્લાન્ટમાં ઓછામાં ઓછો 15થી 20 દિવસનો કોલસો સ્ટોક હોવો જોઈએ. પરંતુ હાલમાં તેમની પાસે માત્ર 20.5 મિલિયન ટન કોલસો છે, જે જરૂરી સ્ટોકના માત્ર 33% છે. આ સરેરાશ 6થી 7 દિવસની જરૂરિયાત પૂરી કરી શકે છે. પરિણામે ગ્રીડ બ્લેકઆઉટનું જોખમ વધ્યું છે.
10 સપ્ટેમ્બરે 269 GWની રેકોર્ડ ટોચની માંગ નોંધાઈ હતી. IEX પર વેપાર થતી વીજળી વાર્ષિક ધોરણે 10.4% વધીને 12.22 અબજ યુનિટ થઈ, જ્યારે રાષ્ટ્રીય વીજ વપરાશ 11% વધીને 162 અબજ યુનિટ થયો.
જ્યારે IEX પર માંગ ખૂબ વધે છે ત્યારે ભાવ પણ વધે છે. આની સીધી અસર રાજ્યો, ગ્રાહકો અને કારખાનાઓ પર પડે છે.
દેશના સૌથી મોટા વીજ ઉત્પાદક NTPC પર પણ દબાણ છે. તેનો કોલસા સ્ટોક ઘટીને 5.2 મિલિયન ટન થઈ ગયો છે, જે મોટાભાગના પ્લાન્ટમાં મહત્તમ સાત દિવસનો પુરવઠો ચલાવવા પૂરતો છે. એપ્રિલમાં આ સ્ટોક 18.7 મિલિયન ટન હતો, જે લગભગ 25 દિવસ ચાલે એટલો હતો. NTPC 50 પાવર પ્લાન્ટ ચલાવે છે.
દેશમાં વીજળીની માંગ રેકોર્ડ સ્તરે હોવાથી અને કોલસાનો સ્ટોક નીચો હોવાથી ટૂંકા ગાળામાં વીજળીના ભાવ ઊંચા રહેવાની શક્યતા છે. આ સ્થિતિ ગ્રાહકો માટે વીજળી મોંઘી બનાવી શકે છે અને કેટલાક વિસ્તારોમાં લોડ શેડિંગ પણ થઈ શકે છે.