વિશ્વ બેંકના તાજા અહેવાલ મુજબ, ભારતમાં વર્ષ 2011થી 2023 વચ્ચે અત્યંત ગરીબીમાં નાટકીય ઘટાડો નોંધાયો છે. આ સમયગાળા દરમિયાન દેશમાં ગરીબીનો દર 27.1%થી ઘટીને માત્ર 2.6% થઈ ગયો છે, જેના કારણે અંદાજે 49.6 કરોડ લોકો ગરીબી રેખાથી બહાર આવ્યા છે. વિશ્વ બેંકે ભારતને દુનિયામાં સૌથી ઝડપથી ગરીબી ઘટાડનારો દેશ ગણાવ્યો છે.
અહેવાલ પ્રમાણે, દરરોજ આશરે ₹400 (US$4.20)થી ઓછી કમાણી કરતા લોકોની ટકાવારી 57.7%થી ઘટીને 16.1% થઈ છે. અનુમાન છે કે 2028 સુધીમાં આ આંકડો 12.1% સુધી પહોંચી શકે છે.
ગરીબી ઘટવા પાછળ ત્રણ મુખ્ય કારણો જવાબદાર મનાય છે. પ્રથમ, સામાન્ય લોકોની આવક અને ખર્ચમાં વધારો થયો છે, જેથી તેમની ખરીદશક્તિ વધી છે. બીજું, 2017થી 2023 વચ્ચે લગભગ 13.4 કરોડ નવી રોજગારીની તકો ઊભી થઈ, જેમાં સૌથી વધુ ફાયદો ગ્રામીણ મહિલાઓને થયો, જેઓ પ્રથમ વખત પગારવાળા કામ સાથે જોડાયા. ત્રીજું, સરકારી યોજનાઓ જેમ કે મફત રાશન અને સીધા લાભ હસ્તાંતરણથી ગરીબ પરિવારોને મોટો ટેકો મળ્યો.
માત્ર આવકની દૃષ્ટિએ જ નહીં, પરંતુ નૉન-મોનેટરી ગરીબી એટલે કે જીવનધોરણમાં પણ સુધારો થયો છે. લોકો પાસે પાકાં મકાન, વીજળી, સ્વચ્છ પાણી, શૌચાલય અને રસોઈ ગેસ જેવી મૂળભૂત સુવિધાઓ પહેલાં કરતાં ઘણી વધુ પહોંચમાં આવી છે. ઓક્સફર્ડના અહેવાલ મુજબ, 2005-06માં 53.8% લોકો આ સુવિધાઓથી વંચિત હતા, જે 2019-21 સુધીમાં ઘટીને 16.4% રહ્યા. વિશ્વ બેંકના પોતાના માપદંડ મુજબ પણ 2022-23માં આ ગરીબી 15.5% રહી છે.
આમ છતાં, કેટલાક પડકારો હજુ પણ યથાવત્ છે. દેશના કુલ ગરીબોમાંથી લગભગ 57% લોકો ઉત્તર પ્રદેશથી પશ્ચિમ બંગાળ વચ્ચેના વિસ્તારોમાં રહે છે, જ્યાં નવી અને વધુ સારી રોજગારીની જરૂર છે. યુવાનોમાં બેરોજગારીનો દર 14.6%થી વધીને 15.9% થયો છે, જેમાં ગ્રામીણ યુવતીઓની સંખ્યા વધારે છે. વધુમાં, ઘણા લોકોને કામ મળ્યું હોવા છતાં તેમની આવકમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો નથી, કારણ કે મોટાભાગની નોકરીઓ ઓછા પગારવાળી છે.