આજના ડિજિટલ યુગમાં મોબાઈલ અને ઈન્ટરનેટ આપણી રોજિંદી જરૂરિયાત બની ગયા છે. તેની સાથે ઓનલાઈન કૌભાંડો પણ ઝડપથી વધી રહ્યા છે. તાજેતરમાં GSMA એ જાહેર કરેલા 2026ના રિપોર્ટમાં કેટલાક ચિંતાજનક આંકડા સામે આવ્યા છે.
રિપોર્ટ પ્રમાણે, જો તમે ઓનલાઈન છેતરપિંડીનો શિકાર બનો છો, તો તમારા પૈસા પાછા મળવાની શક્યતા ખૂબ ઓછી છે. છેતરપિંડીમાં પોતાના મહેનતના નાણાં ગુમાવનારા 67% લોકોને ક્યારેય એક પણ રૂપિયો પાછો મળતો નથી.
ભારતમાં સાયબર ક્રાઈમની સ્થિતિ એટલી વણસી છે કે ગયા વર્ષે 12% ભારતીયો આ ઓનલાઈન ઠગાઈનો ભોગ બન્યા હતા. વધુ ચિંતાની બાબત એ છે કે નોંધાયેલા કુલ કેસોમાંથી 33% કેસ હજુ પણ ઉકેલાયા નથી.
લોકો કયા પ્રકારના કૌભાંડોનો વધુ શિકાર બને છે?
સાયબર ગઠિયાઓ સામાન્ય માણસને ફસાવવા રોજ નવી તરકીબો અજમાવે છે. સૌથી વધુ 33% કેસો ઓનલાઈન શોપિંગના કૌભાંડો સાથે જોડાયેલા છે. લોકો સસ્તી વસ્તુઓની લાલચમાં આવીને પોતાના પૈસા ગુમાવે છે.
આ ઉપરાંત, ઈનામ કે લોટરી લાગી હોવાની લાલચ આપીને છેતરવામાં આવતા 31% કેસો નોંધાયા છે. જ્યારે 30% લોકો સારી નોકરી અપાવવાના બહાને વર્ક-ફ્રોમ-હોમ જેવી ઓફર્સની જાળમાં ફસાઈને છેતરપિંડીનો ભોગ બને છે.
ઘણા કિસ્સાઓમાં નકલી QR કોડ અથવા પેમેન્ટ લિંક મોકલીને બેંક ખાતા ખાલી કરી દેવામાં આવે છે. રિપોર્ટ મુજબ, કુલ ફ્રોડમાંથી 27% કિસ્સાઓ માત્ર આવી નકલી લિંક્સ અને QR કોડના માધ્યમથી જ આચરવામાં આવ્યા છે.
સાયબર ગુનેગારો કયા પ્લેટફોર્મનો સૌથી વધુ ઉપયોગ કરે છે?
ઠગબાજો હવે લોકો સુધી પહોંચવા માટે સૌથી સરળ અને લોકપ્રિય માધ્યમોનો ઉપયોગ કરે છે. લોકોના રોજિંદા જીવનનો હિસ્સો બની ગયેલી મેસેજિંગ એપ્સનો સૌથી વધુ દુરુપયોગ થાય છે. 42% કેસોમાં માત્ર મેસેજિંગ એપ્સ દ્વારા જ શિકાર શોધવામાં આવ્યા હતા.
ફેસબુક કે ઈન્સ્ટાગ્રામ જેવા સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ પણ હવે સલામત રહ્યા નથી. 37% કિસ્સાઓમાં ગુનેગારોએ સોશિયલ મીડિયાનો સહારો લઈને ભોળા લોકોને પોતાની જાળમાં ફસાવ્યા છે. આ પ્લેટફોર્મ્સ પર નકલી પ્રોફાઈલ બનાવીને ઠગાઈ કરવામાં આવે છે.
આધુનિક જમાનામાં ઈમેલનો ઉપયોગ પણ સાયબર ક્રાઈમ માટે મોટા પાયે થાય છે. ઓફિશિયલ દેખાતા ઈમેલ મોકલીને 33% કેસોમાં ફિશિંગ કે અન્ય પ્રકારની ઈમેલ છેતરપિંડી આચરવામાં આવી હોવાનું આંકડાઓ દર્શાવે છે.
AI અને ડીપફેકનો નવો ખતરો
ડિજિટલ ઠગાઈમાં હવે આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI) નો પ્રવેશ લોકો માટે નવી અને મોટી ચિંતાનો વિષય બની ગયો છે. 89% ભારતીય ગ્રાહકોએ સ્વીકાર્યું છે કે તેમણે ઓનલાઈન સ્કેમમાં AI નો ઉપયોગ થતો સ્પષ્ટપણે જોયો છે.
સાયબર ઠગ હવે અસલી જેવી જ દેખાતી નકલી ઈમેજ અને ઓટો-જનરેટેડ મેસેજ બનાવીને લોકોને ગેરમાર્ગે દોરે છે. 48% લોકોએ આવા AI-જનરેટેડ ખોટા સંદેશાઓ અને તસવીરોની ઓળખ કરી હોવાનું રિપોર્ટમાં નોંધાયું છે.
સૌથી વધુ ખતરનાક બાબત ડીપફેક વીડિયોની છે, જેમાં કોઈ જાણીતી વ્યક્તિના ચહેરા અને અવાજનો હૂબહૂ ઉપયોગ થાય છે. 42% લોકોએ અસલ માણસો જેવા જ દેખાતા ડીપફેક વીડિયો જોયા હોવાનું જણાવ્યું છે.
છેતરપિંડીનો ભોગ બન્યા બાદ લોકો ક્યાં જાય છે?
જ્યારે કોઈ સામાન્ય માણસ સાથે ફ્રોડ થાય છે, ત્યારે તે મદદ માટે વિવિધ સંસ્થાઓના દરવાજા ખખડાવે છે. રિપોર્ટ મુજબ, છેતરપિંડીનો શિકાર બનેલા 49% પીડિતો સૌથી પહેલા પોલીસનો સંપર્ક કરીને ફરિયાદ નોંધાવે છે.
આર્થિક નુકસાન અટકાવવા માટે 41% લોકો તાત્કાલિક ધોરણે પોતાની બેંક અથવા ઈ-વોલેટ સર્વિસ પ્રોવાઈડરને જાણ કરે છે. આ પગલું બેંક ખાતાને ફ્રીઝ કરાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
જે ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ (જેમ કે સોશિયલ મીડિયા કે શોપિંગ સાઈટ) પર તેમની સાથે છેતરપિંડી થઈ હોય ત્યાં 40% લોકો ફરિયાદ કરે છે. જોકે, માત્ર 36% પીડિતો જ પોતાના મોબાઈલ નેટવર્ક કે ઈન્ટરનેટ સર્વિસ પ્રોવાઈડરનો સંપર્ક કરે છે.
અંતે, કેટલા લોકોને ખરેખર પોતાના પૈસા પાછા મળે છે?
આ તમામ ફરિયાદો અને દોડધામ બાદ પણ ન્યાય મળવાનું પ્રમાણ ખૂબ ઓછું છે. રિપોર્ટના આંકડા દર્શાવે છે કે માત્ર 22% કેસો જ સંપૂર્ણપણે ઉકેલી શકાયા છે અને તે પીડિતોને તેમના પૂરેપૂરા પૈસા પરત મળ્યા છે.
આ સિવાય, 17% કેસો આંશિક રીતે જ ઉકેલાયા છે, જેમાં પીડિતોને ગુમાવેલી રકમમાંથી થોડીઘણી રકમ વસૂલ કરીને પરત આપી શકાઈ છે. એકંદરે જોઈએ તો, માત્ર 33% નસીબદાર લોકો જ પોતાના કેટલાક કે બધા પૈસા પાછા મેળવી શકે છે.
બાકીના 67% લોકો માટે ઓનલાઈન છેતરપિંડી એક કાયમી આર્થિક ફટકો બનીને રહી જાય છે. આ સ્થિતિ સ્પષ્ટ દર્શાવે છે કે ડિજિટલ પેમેન્ટ કે સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ કરતી વખતે પૂરેપૂરી સાવચેતી રાખવી એ જ બચાવનો એકમાત્ર શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે.