બેંગલુરુમાં ઉનાળા દરમિયાન પાણીના ટેન્કર માટે લોકોએ હજારો રૂપિયા ચૂકવવા પડે છે. આ શહેરમાં એક સમયે 260થી વધુ તળાવો હતાં, પરંતુ હવે તેમાંથી માત્ર 80થી 81 તળાવોમાં જ પાણી બચ્યું છે. હજારો બોરવેલ સૂકાઈ ગયા છે.
મુંબઈ દરિયાથી ઘેરાયેલું શહેર છે, છતાં ત્યાં પણ પાણીની તીવ્ર અછત સર્જાઈ છે. કેટલાક વર્ષોમાં શહેરના મુખ્ય જળાશયોમાં પાણીનો જથ્થો કુલ ક્ષમતાના માત્ર 9થી 10 ટકા જ રહ્યો હતો. વરસાદ મોડો પડ્યો હોત તો આ પાણી માંડ એક મહિના ચાલ્યું હોત.
દિલ્હી અને આસપાસનો વિસ્તાર પણ ભૂગર્ભજળ પર આધારિત છે. હવે સત્તાવાર રીતે લગભગ 21 વિસ્તારોમાં ભૂગર્ભજળની સ્થિતિ ગંભીર વર્ગીકૃત કરવામાં આવી છે. આ વિસ્તારો આશરે 3.3 કરોડ લોકોને પાણી પૂરું પાડે છે.
હૈદરાબાદમાં ભૂગર્ભજળની સ્થિતિ સૌથી ખરાબમાંની એક છે. તેના 26 વહીવટી વિસ્તારોમાં પાણીનો અતિશય ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે અથવા સ્થિતિ ગંભીર છે. નીતિ આયોગના સંયુક્ત જળ વ્યવસ્થાપન સૂચકાંક અને જળશક્તિ મંત્રાલયના આંકડાઓ પર આધારિત મૂલ્યાંકન મુજબ ઓછામાં ઓછાં 21 મોટાં શહેરોમાં ભૂગર્ભજળનું સ્તર જોખમી રીતે નીચું છે.
ભારત પાસે પાણીની અછત કેમ સર્જાઈ રહી છે? દેશ કુદરતી રીતે પાણીની અછત ધરાવતો નથી. મોટાભાગનાં વર્ષોમાં સારો ચોમાસો પડે છે. મુખ્ય કારણ એ નથી કે કેટલો વરસાદ પડે છે, પરંતુ વરસાદ પછી પાણીનું શું થાય છે અને શહેરોએ પાણીને સંગ્રહિત કરવા, જમીનમાં ઉતારવા અને ફરીથી ઉપયોગમાં લેવાની વ્યવસ્થાઓની કેટલી અવગણના કરી છે તે છે.
બેંગલુરુનાં તળાવો કેવી રીતે ગુમ થયાં? આ તળાવો માત્ર દુષ્કાળને કારણે ગુમ થયાં નથી. એપાર્ટમેન્ટ્સ, ટેક પાર્ક્સ અને રસ્તાઓ બનાવવા માટે ઘણી જગ્યાએ તળાવો પૂરી દેવામાં આવ્યાં હતાં. શહેરની વસ્તી અને રિયલ એસ્ટેટનો વિસ્તાર એટલી ઝડપથી વધ્યો કે જમીનની નીચે રહેલા પાણીના સ્રોતોનું પૂરતું આયોજન જ થઈ શક્યું નહીં. તળાવ માત્ર સપાટી પર પાણીનો સંગ્રહ કરતું નથી, તે આસપાસના ભૂગર્ભજળને ફરીથી ભરવામાં પણ મદદ કરે છે. આશરે 180 તળાવો ગુમાવવાથી માત્ર સપાટી પરનું પાણી ઓછું થયું નથી, પરંતુ જમીનની નીચે પાણી ફરીથી ભરવાની કુદરતી વ્યવસ્થા પણ ખોરવાઈ ગઈ છે. ઘણા રહેવાસીઓને આ સમજ ત્યારે પડી જ્યારે તેમના બોરવેલ સૂકાઈ ગયા.
ભૂગર્ભજળ અદૃશ્ય રીતે ખતમ થાય છે. જળાશયથી વિપરીત, ભૂગર્ભજળનું સંકટ ત્યારે જ નજરે પડે છે જ્યારે પરિસ્થિતિ ગંભીર બની ગઈ હોય. એક પરિવાર વર્ષો સુધી બોરવેલમાંથી પાણી ખેંચતો રહી શકે છે, શરૂઆતમાં કોઈ સંકેત મળતો નથી. પરંતુ એક દિવસ પંપમાંથી પાણીને બદલે હવા આવવા લાગે છે. ત્યાં સુધીમાં જળભંડાર દાયકાઓથી થઈ રહેલા અતિશય ઉપસાને કારણે ખાલી થઈ ગયો હોય છે. જો તે ફરી ભરાય તો પણ દાયકાઓ લાગી શકે છે.
પાણીની અછત હવે પરિવારોના બજેટને પણ અસર કરે છે. બેંગલુરુના એપાર્ટમેન્ટમાં રહેતી એક મહિલા હવે પાણીના ખર્ચનું આયોજન વીજળીના બિલની જેમ કરે છે. તે ટેન્કર ક્યારે આવશે તેની તપાસ કરે છે, પાણીના ખર્ચની વહેંચણી અંગે બિલ્ડિંગના સંચાલકો સાથે વાત કરે છે અને અછતવાળા અઠવાડિયામાં નહાવા માટે પણ પાણીનો વપરાશ ઘટાડે છે. એક પેઢી પહેલાં શહેરી ભારતમાં આવી સ્થિતિ જોવા મળતી નહોતી, પરંતુ હવે માત્ર એક દાયકામાં કેટલાક વિસ્તારોમાં આ દૈનિક જીવનનો હિસ્સો બની ગઈ છે.
પાણીની અછત આરોગ્ય માટે પણ જોખમી છે. અંદાજ મુજબ ભારતમાં દર વર્ષે આશરે બે લાખ લોકો દૂષિત પાણી સાથે સંકળાયેલા રોગોને કારણે મૃત્યુ પામે છે. તેમાં ટાઇફોઇડ, કમળો અને પાણીથી ફેલાતા રોગોનો સમાવેશ થાય છે.