આપણી આસપાસ એવા કિસ્સા ઘણી વાર જોવા મળે છે: એક તરફ ઓછું ભણેલી કે ભણવાની તક ન મળેલી વ્યક્તિ તરત કામે લાગી જાય છે અને કમાવા લાગે છે. બીજી તરફ ઊંચી ડિગ્રી ધરાવતો શિક્ષિત યુવાન વર્ષો સુધી પોતાની લાયકાત મુજબની નોકરીની રાહ જોતો રહે છે. સાંભળવામાં આ વિરોધાભાસ લાગે, પણ આજની કડવી હકીકત છે.
એક યુવતી ડિગ્રી પૂરી કરે છે અને આશા રાખે છે કે હવે નોકરીની તકો વધશે. બે વર્ષ પછી પણ તે યોગ્ય નોકરી શોધી રહી છે. સામે, એક સંબંધી છોકરી, જેણે શાળા પણ પૂરી કરી નથી, તે પહેલેથી કામ કરી રહી છે અને સ્થિર આવક કમાઈ રહી છે. વધુ ભણતરથી નોકરી શોધવી સહેલી થવી જોઈએ, મુશ્કેલ નહીં.
આંકડા ચિંતાજનક છે. આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રમ સંગઠન અને માનવ વિકાસ સંસ્થા દ્વારા તૈયાર કરાયેલા ભારતના રોજગાર અહેવાલ મુજબ, સ્નાતકોમાં બેરોજગારીનો દર 29.1 ટકા હતો, જ્યારે વાંચી-લખી ન શકતા લોકોમાં આ દર માત્ર 3.4 ટકા હતો. માધ્યમિક કે તેથી વધુ શિક્ષણ ધરાવતા યુવાનોમાં બેરોજગારી 18.4 ટકા હતી. બેરોજગારોમાં શિક્ષિત યુવાનોનો હિસ્સો ઝડપથી વધ્યો છે — વર્ષ 2000માં 54.2 ટકા હતો, જે 2022 સુધીમાં 65.7 ટકા થઈ ગયો.
આ વાત પહેલી નજરે લાગે તેવી ગૂંચવણભરી નથી. જે વ્યક્તિ ભણેલી નથી અને પાસે બચત પણ નથી, તે સામાન્ય રીતે બેરોજગાર બેઠી રહી શકતી નથી. તે ગમે તે કામ પકડી લે છે — ઘણી વાર અસંગઠિત, ઓછા પગારવાળું અને અસુરક્ષિત — ફક્ત પેટિયું રળવા માટે. તેમનો નીચો બેરોજગારી દર એનો અર્થ એ નથી કે તેઓ વધુ સારી સ્થિતિમાં છે. એનો અર્થ એ છે કે તેમની પાસે રાહ જોવાનો વિકલ્પ ક્યારેય નહોતો.
તેનાથી વિપરીત, સ્નાતક પાસે ઘણી વાર રાહ જોવાની છૂટ હોય છે. ક્યારેક તે પરિવારના ટેકા પર રહે છે, ક્યારેક તે એવી નોકરી શોધે છે જે વર્ષોના અભ્યાસ, સ્થિર પગાર અને ઓળખ મળે તેવી સ્થિતિ સાથે મેળ ખાય. આ રાહ આંકડામાં બેરોજગારી તરીકે દેખાય છે. પણ વાસ્તવમાં તે ઘણી વાર કામનો અભાવ નહીં, પણ સારું કંઈક મળે તેની શોધ દર્શાવે છે.
બેરોજગારીના આંકડા એવા લોકોની ગણતરી કરે છે જેઓ યોગ્ય નોકરી શોધી રહ્યા છે. શિક્ષિત ભારતીયો, રસ્તામાં મળતી પહેલી નોકરી સ્વીકારી લેવાને બદલે શોધ ચાલુ રાખવાની શક્યતા વધારે હોય છે. પણ આખી વાર્તા આટલી જ નથી. બીજું એક વધુ ચિંતાજનક પાસું છે.
દર વર્ષે એક લાખથી વધુ ઉમેદવારોની પરીક્ષાના આધારે તૈયાર થતા ઇન્ડિયા સ્કિલ્સ રિપોર્ટમાં જાણવા મળ્યું છે કે વર્ષ 2026માં માત્ર 56.35 ટકા ભારતીય સ્નાતકોને રોજગાર યોગ્ય ગણવામાં આવ્યા — એટલે કે નોકરીદાતાઓ જે કામ ઇચ્છે છે તે કરવા તેઓ તૈયાર હતા. આ આંકડો ચાર વર્ષ પહેલાં 46.2 ટકા હતો, જે વધ્યો છે — પ્રોત્સાહક બાબત છે. પણ તેનો અર્થ એ પણ છે કે આજે પણ લગભગ અડધા ભારતીય સ્નાતકો, ઔપચારિક ડિગ્રી હોવા છતાં, નોકરીદાતાઓની નજરે પૂરેપૂરા રોજગાર લાયક ગણાતા નથી.
આ તફાવત દર્શાવે છે કે કોલેજો શું શીખવે છે અને કાર્યસ્થળો શું અપેક્ષા રાખે છે તે વચ્ચે મોટું અંતર છે. ડિગ્રી સાબિત કરે છે કે વ્યક્તિએ ચોક્કસ વર્ષો સુધી કોઈ વિષય ભણ્યો છે. તે આપોઆપ એ સાબિત કરતી નથી કે તે સ્પષ્ટ બોલી શકે છે, અજાણી સમસ્યાઓ હલ કરી શકે છે, કે નોકરીના પહેલા દિવસથી જ શીખેલું વાસ્તવિક કામમાં લાગુ કરી શકે છે.
બીજું ધ્યાનમાં લેવા જેવું પાસું લિંગ તફાવત છે. શિક્ષિત ભારતીય યુવાનોમાં બેરોજગાર મહિલાઓનું પ્રમાણ 76.7 ટકા છે, જ્યારે પુરુષોમાં આ પ્રમાણ 62.2 ટકા છે. આનો અર્થ એ નથી કે ઓછી મહિલાઓ કામ કરવા માંગે છે. સંશોધન વારંવાર તેનાથી વિપરીત દર્શાવે છે. તે મોટે ભાગે યોગ્ય નોકરીની તકો સુધીની પહોંચના અભાવ તેમજ સામાજિક અપેક્ષાઓ અને કૌટુંબિક જવાબદારીઓને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જે આજે પણ સ્ત્રીઓ પર — ઊંચી શિક્ષિત મહિલાઓ પર પણ — અસમાન રીતે પડે છે, જ્યારે તેઓ ક્યારે અને ક્યાં કામ કરી શકે તે નક્કી કરવાની વાત આવે છે.
આનો અર્થ એ નથી કે શિક્ષણનું મહત્વ ઘટી ગયું છે. શિક્ષિત કામદારો હજુ પણ તેમના કામકાજના જીવન દરમિયાન ઔપચારિક શિક્ષણ વગરના કામદારો કરતાં વધુ કમાય છે. પણ વ્યવહારુ કુશળતા, વાસ્તવિક દુનિયાનો અનુભવ કે નોકરીદાતાઓ ખરેખર જે શોધે છે તેની તૈયારી વગર માત્ર ડિગ્રી પૂરતી નથી.