લગભગ 60 વર્ષ પહેલાં સરકારે નિયુક્ત કરેલા એક આયોગે અમેરિકા, જાપાન અને સોવિયેત સંઘ જેવા દેશો શિક્ષણ પાછળ કેટલો ખર્ચ કરે છે તેનો ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કર્યો હતો. આ અભ્યાસના આધારે તારણ કાઢવામાં આવ્યું હતું કે પોતાના ભવિષ્યને લઈને ગંભીર કોઈપણ વિકાસશીલ દેશે શાળાકીય શિક્ષણ પાછળ પોતાના GDPના ઓછામાં ઓછા 6 ટકા રોકાણ કરવાની જરૂર છે.
આ ભલામણ 1960ના દાયકામાં કોઠારી આયોગ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. ત્યારથી ભારતીય શિક્ષણ નીતિના દસ્તાવેજોમાં આ ભલામણનો વારંવાર ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. જોકે ભારત ક્યારેય આ લક્ષ્યાંકની નજીક પણ પહોંચી શક્યું નથી.
સરકારના પોતાના આર્થિક સર્વેક્ષણ અનુસાર, વર્ષ 2023-24માં કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોનો સંયુક્ત શિક્ષણ ખર્ચ દેશના GDPના માત્ર 2.7 ટકા હતો. આ કોઈ એક વર્ષનો ઘટાડો નથી. પાછલાં કેટલાંક વર્ષોના આંકડા પર નજર કરીએ તો આ આંકડો 2.7થી 2.9 ટકાની વચ્ચે જ રહ્યો છે. દર વર્ષે તેમાં ખાસ ફેરફાર થયો નથી અને કેટલાક વર્ષોમાં ઘટાડો પણ જોવા મળ્યો છે. આર્થિક સર્વેક્ષણ એ પણ દર્શાવે છે કે માત્ર રૂપિયાના આંકડાને બદલે કુલ બજેટમાં શિક્ષણના હિસ્સા તરીકે જોવામાં આવે તો તેમાં એકંદરે ઘટાડાનો ટ્રેન્ડ જોવા મળે છે.
સામાજિક સેવાઓના કુલ બજેટમાં શિક્ષણનો હિસ્સો પણ ધીમે ધીમે ઘટ્યો છે. વર્ષ 2017-18માં આ હિસ્સો 10.7 ટકા હતો, જે તાજેતરનાં વર્ષોમાં ઘટીને લગભગ 9 ટકા સુધી પહોંચી ગયો છે. આનો અર્થ એવો નથી કે રૂપિયાના કુલ આંકડામાં શિક્ષણ પાછળનો ખર્ચ ઘટ્યો છે. આ સમયગાળા દરમિયાન ભારતની અર્થવ્યવસ્થાનો નોંધપાત્ર વિકાસ થયો છે અને શિક્ષણનું બજેટ પણ રૂપિયાના વર્તમાન મૂલ્ય પ્રમાણે વધ્યું છે. પરંતુ GDPનો વિકાસ શિક્ષણના બજેટ કરતાં વધુ ઝડપથી થયો છે. આ જ કારણ છે કે દેશના કુલ આર્થિક ઉત્પાદનમાંથી બાળકોના શિક્ષણ પાછળ ખર્ચવામાં આવતો હિસ્સો છેલ્લા એક દાયકાના મોટા ભાગના સમયગાળામાં લગભગ સ્થિર રહ્યો છે. બીજી તરફ, શિક્ષણની જરૂરિયાત ધરાવતાં બાળકોની સંખ્યા અને તેમને આપવામાં આવનારા શિક્ષણની જટિલતા સતત વધી છે.
GDPના પ્રમાણમાં શિક્ષણ પાછળ ઓછો ખર્ચ થવાથી સીધી અસર શાળાઓની સુવિધાઓ અને શિક્ષણની ગુણવત્તા પર પડે છે. આ જ કારણ છે કે દેશમાં રાષ્ટ્રીય સ્તરે લગભગ 3.57 લાખ શિક્ષકોની જગ્યાઓ ખાલી છે. અનેક શાળાઓમાં કાર્યરત શૌચાલય અને પૂરતા વર્ગખંડ જેવી પાયાની સુવિધાઓનો પણ અભાવ છે. વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકોનો રાષ્ટ્રીય સરેરાશ ગુણોત્તર ભલે સંતોષકારક જણાતો હોય, પરંતુ કેટલાક જિલ્લાઓમાં વર્ગખંડોમાં વિદ્યાર્થીઓની ભારે ભીડની વાસ્તવિક સ્થિતિ આ સરેરાશ આંકડા પાછળ છુપાયેલી છે. આ બધી સમસ્યાઓ એકબીજાથી અલગ નથી. હકીકતમાં, આ સમસ્યાઓનું એક મોટું કારણ એવું બજેટ છે, જે ન તો વાસ્તવિક જરૂરિયાતો પ્રમાણે વધ્યું છે અને ન તો કોઠારી આયોગના છ દાયકા જૂના માપદંડ સાથે તાલમેલ બેસાડી શક્યું છે.
અહીં એક ઉપયોગી આંતરરાષ્ટ્રીય સરખામણી પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે. દક્ષિણ કોરિયા અને ફિનલેન્ડ એવા દેશોના ઉદાહરણ છે, જેમણે મજબૂત અને સમાન તક આપતી શાળા શિક્ષણ વ્યવસ્થા ઊભી કરી છે. આ દેશોએ લાંબા સમય સુધી પોતાના GDPના 4થી 5 ટકા કરતાં પણ વધુ રકમ શિક્ષણ પાછળ ખર્ચી હતી. ખાસ કરીને જ્યારે તેઓ તમામ બાળકો માટે પાયાની સુવિધાઓ અને શિક્ષકોની ગુણવત્તા સુધારી રહ્યા હતા ત્યારે આ રોકાણ કરવામાં આવ્યું હતું, ત્યારબાદ નહીં. ભારત પણ મોટા પાયે આવી જ વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. દેશમાં 25 કરોડથી વધુ બાળકોને ગુણવત્તાયુક્ત શાળાકીય શિક્ષણ આપવાનું લક્ષ્ય છે. પરંતુ આટલી મોટી જવાબદારી સામે ભારતની અર્થવ્યવસ્થાના કદની સરખામણીમાં શિક્ષણ માટેનું બજેટ ઘણું ઓછું છે.