શુક્રવારે યુનાઇટેડ ફોરમ ઓફ બેંક યુનિયન્સ (UFBU) ના આહ્વાન પર 24 કલાકની રાષ્ટ્રવ્યાપી હડતાલને કારણે દેશભરમાં જાહેર ક્ષેત્રની બેંકિંગ સેવાઓ પર ગંભીર અસર પડી છે. આ હડતાલ એવા સમયે થઈ છે જ્યારે તરત જ પછી મહિનાનો બીજો શનિવાર, રવિવાર અને ગણેશ ચતુર્થીનો તહેવાર આવે છે. આમ, દેશના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં સતત ચાર દિવસ સુધી બેંક શાખાઓ બંધ રહેવાની સ્થિતિ ઊભી થઈ છે. આ લાંબી તાળાબંધીના કારણે રિટેલ ગ્રાહકો, વેપારીઓ અને નાના-મોટા ઉદ્યોગોને નાણાકીય અસુવિધા થઈ છે.
બ્રિક્સ સંમેલન અને સરકારની અપીલ
આ આંદોલન એવા સમયે થયું છે જ્યારે રાજધાની નવી દિલ્હીના ભારત મંડપમમાં 18મા બ્રિક્સ (BRICS) શિખર સંમેલનનું આયોજન ચાલી રહ્યું છે. આ સંમેલનમાં દુનિયાભરના મુખ્ય દેશોના શીર્ષ નેતાઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિનિધિમંડળો ભાગ લઈ રહ્યા છે. વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની છાપ અને કૂટનીતિક પ્રવૃત્તિઓને ધ્યાનમાં રાખીને કેન્દ્ર સરકાર અને બેંક વ્યવસ્થાપને યુનિયનોને હડતાલ ટાળવા અથવા વાતચીત દ્વારા રસ્તો કાઢવા સીધી અપીલ કરી હતી. જોકે, યુનિયન નેતાઓએ આ અપીલ ફગાવી દીધી અને લાંબા સમયથી પડતર 'પાંચ દિવસના કાર્ય સપ્તાહ' (5-day work week) તરત જ અધિસૂચિત કરવાની માંગ પર અડગ રહ્યા.
જાહેર અને ખાનગી બેંકો પર અસરમાં તફાવત
હડતાલની અસર બેંકિંગ ક્ષેત્રના અલગ-અલગ માળખાઓ પર અલગ-અલગ રીતે જોવા મળી.
જાહેર ક્ષેત્રની બેંકો (PSBs): સ્ટેટ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (SBI), પંજાબ નેશનલ બેંક (PNB), બેંક ઓફ બરોડા અને કેનરા બેંક જેવી મોટી સરકારી બેંકોમાં કામકાજ લગભગ સંપૂર્ણપણે ઠપ રહ્યું. આ બેંકોના ક્લાર્ક અને અધિકારી વર્ગના કર્મચારીઓમાં યુનિયનોની મજબૂત પકડ હોવાથી શાખાઓમાં સન્નાટો છવાયો રહ્યો. રોકડ જમા અને ઉપાડ, ડ્રાફ્ટ ઈશ્યુ, નવા ખાતા ખોલવા, સંસ્થાકીય ટ્રેડ ક્લિયરન્સ અને ચેક ટ્રંકેશન સિસ્ટમ (CTS) જેવી શાખા-આધારિત સેવાઓ પર ગંભીર અસર પડી.
ખાનગી અને વિદેશી બેંકો: HDFC બેંક, ICICI બેંક અને એક્સિસ બેંક જેવી મોટી ખાનગી બેંકોનું કામકાજ મોટાભાગે સામાન્ય રહ્યું. આ બેંકોમાં કર્મચારીઓની સંગઠિત યુનિયન ન હોવાથી શાખાઓ ખુલ્લી રહી અને કાઉન્ટર સેવાઓ ચાલુ રહી. જોકે, સરકારી બેંકોમાં ક્લિયરિંગ-હાઉસ બંધ રહેવાથી અને ચેક પ્રોસેસિંગ ધીમી પડવાથી આંતર-બેંક લેણ-દેણ અને ચેક સેટલમેન્ટની ઝડપ પર પણ અસર થઈ.
ડિજિટલ બેંકિંગ: શાખાઓ બંધ હોવા છતાં દેશનું ડિજિટલ પેમેન્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સુચારુ રૂપે ચાલુ રહ્યું. UPI, IMPS, NEFT/RTGS અને નેટ બેંકિંગ સેવાઓ સામાન્ય રીતે ચાલુ રહી, જેનાથી નાગરિકોને રોજિંદી ખરીદી અને ટ્રાન્સફરમાં રાહત મળી. જોકે, શાખાઓ બંધ રહેવાથી ઘણા ATM માં રોકડ ખતમ થવાની ફરિયાદો સામે આવી.
પાંચ દિવસના કાર્ય સપ્તાહની માંગ
બેંક કર્મચારીઓ લાંબા સમયથી પાંચ દિવસના કાર્ય સપ્તાહની માંગ કરી રહ્યા છે. યુનિયનોનું કહેવું છે કે વર્ક-લાઇફ બેલેન્સ, માનસિક સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો અને નિષ્પક્ષ પર્ફોર્મન્સ-આધારિત ઇન્સેન્ટિવ (PLI) માળખું લાગુ કરાવવા માટે આ વિરોધ પ્રદર્શન જરૂરી છે. બેંકિંગ સેવા નિયમો અને ભારતીય શ્રમ કાયદાઓ અનુસાર, હડતાલ પર જનારા કર્મચારીઓ પર 'કામ નહીં તો પગાર નહીં' નો સિદ્ધાંત લાગુ થાય છે. સીધા આર્થિક નુકસાન છતાં યુનિયનો આ માંગ પર અડગ છે.
હડતાલ અને બ્રિક્સ સંમેલનનો સંયોગ
UFBU ના શીર્ષ નેતાઓનું સત્તાવાર નિવેદન છે કે શ્રમ આયુક્ત સાથેની સમાધાન વાતચીત નિષ્ફળ ગયા પછી હડતાલની તારીખ નક્કી કરાઈ હતી. પરંતુ નિષ્ણાતો માને છે કે આ તારીખ બ્રિક્સ સંમેલન સાથે મેળ ખાય તેવી સોચી-સમજી વ્યૂહાત્મક ચાલ હોઈ શકે છે. જ્યારે દુનિયાના શીર્ષ નેતાઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયા દિલ્હીમાં હાજર છે, ત્યારે દેશવ્યાપી હડતાલ કરવાથી બેંક યુનિયનોનો અવાજ રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ગૂંજે છે. આ પગલું સરકાર પર દબાણ બનાવવાનો પ્રયાસ દર્શાવે છે.
બેંકિંગ સેવાઓમાં વારંવાર આવતી આ મડાગાંઠનું સીધું નુકસાન આમ જનતા અને નાના કારોબારીઓને ઉઠાવવું પડે છે. નિષ્ણાતો માને છે કે જ્યારે IBA અને યુનિયનો કામના કલાકો અંગે સંમત થઈ ચૂક્યા છે, તો નાણા મંત્રાલયે વહેલામાં વહેલી તકે અધિસૂચના જાહેર કરીને આ વિવાદનો ઉકેલ લાવવો જોઈએ, જેથી દેશની અર્થવ્યવસ્થા અને સામાન્ય નાગરિકોને વારંવાર આવી અસુવિધાઓ ન સહન કરવી પડે.