IITમાં પ્રવેશ મેળવવો દેશના લાખો વિદ્યાર્થીઓનું સપનું હોય છે. આ વર્ષે 23 IITની 18,951 અંડરગ્રેજ્યુએટ બેઠકો માટે 15 લાખથી વધુ વિદ્યાર્થીઓએ JEE મેઇન્સ આપી હતી. લગભગ 1.7 લાખ વિદ્યાર્થીઓ JEE એડવાન્સ સુધી પહોંચ્યા હતા. એટલે કે મેઇન્સ આપનાર દર 100માંથી માત્ર એક અને એડવાન્સ આપનાર દર 10માંથી માત્ર એક વિદ્યાર્થી IIT સુધી પહોંચે છે. પણ આ સપનું સાકાર થયા પછી પણ ઘણા વિદ્યાર્થીઓ માનસિક તણાવ સાથે જીવી રહ્યા છે. 18 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ IIT બોમ્બેના B.Tech વિદ્યાર્થી સાહિલ વાકોડેનું આત્મહત્યાથી મૃત્યુ થયું. આ ઘટનાએ IIT કેમ્પસમાં વધતી આત્મહત્યાઓની ચર્ચા ફરી શરૂ કરી છે.
Global IIT Alumni Support Group મુજબ, જાન્યુઆરી 2021થી ડિસેમ્બર 2025 વચ્ચે IITમાં ઓછામાં ઓછા 65 વિદ્યાર્થીઓએ આત્મહત્યા કરી છે. ગ્રુપના સ્થાપક ધીરજ સિંહે તાજેતરમાં કહ્યું કે RTI અને મીડિયા અહેવાલોના આધારે સપ્ટેમ્બર 2021થી 18 સપ્ટેમ્બર 2026 વચ્ચે 15 IIT કેમ્પસમાં 74 આત્મહત્યા અને અકુદરતી મૃત્યુ નોંધાયાં છે. સરકારે પણ સંસદમાં જુદા જુદા સમયે જુદા આંકડા આપ્યા છે. ડિસેમ્બર 2021માં લોકસભામાં કહેવાયું કે 2014થી 2021 વચ્ચે 7 વર્ષમાં IITમાં 34 વિદ્યાર્થીઓએ આત્મહત્યા કરી. માર્ચ 2023માં લોકસભામાં 2018થી 2023 વચ્ચે 5 વર્ષમાં 33 આત્મહત્યાની માહિતી આપવામાં આવી. જુલાઈ 2023માં રાજ્યસભામાં કહેવાયું કે 2018 પછી IITમાં 39 આત્મહત્યા થઈ.
સાહિલ વાકોડે સાથે શું બન્યું?
22 વર્ષનો સાહિલ IIT બોમ્બેના એનર્જી સાયન્સ એન્ડ એન્જિનિયરિંગ વિભાગમાં B.Tech કરી રહ્યો હતો. તેણે 18 સપ્ટેમ્બરની સવારે 11થી 1 વાગ્યા વચ્ચે સેકન્ડ યરની મિડ-સેમેસ્ટર પરીક્ષા આપી હતી. સાંજે 6 વાગ્યે હોસ્ટેલના રૂમમાં તેનો મૃતદેહ ફાંસાના ગાળામાં લટકતો મળી આવ્યો હતો.
IIT બોમ્બેના જણાવ્યા મુજબ, સાહિલ પરીક્ષામાં નકલ કરતો ઝડપાયો હતો. તેણે પ્રશ્નપત્રનો ફોટો ChatGPT પર અપલોડ કરીને જવાબો મેળવ્યા હતા. IIT બોમ્બેના ફેકલ્ટી ફોરમ મુજબ, ઇન્વિજિલેટર પ્રો. સૂર્યનારાયણ દુલ્લાએ વિદ્યાર્થીને ચીટિંગ કરતો પકડીને નિયમો અનુસાર ફરિયાદ નોંધાવી હતી. કેટલાક વિદ્યાર્થીઓએ જણાવ્યું કે મોબાઇલ પકડાયા બાદ પ્રો. દુલ્લાએ સાહિલને વર્ગખંડની બહાર કાઢી મૂક્યો હતો અને પેપર આપવા દીધું નહોતું. પ્રોફેસરે તેને એક વર્ષ માટે સસ્પેન્ડ કરવાની ધમકી પણ આપી હતી. જોકે સંસ્થાનો દાવો છે કે સાહિલ વિરુદ્ધ કોઈ કાર્યવાહી કરવામાં આવી ન હતી. પ્રોફેસર અને વિભાગાધ્યક્ષે તેને સમજાવ્યું હતું કે આ ઘટનાથી તેની કારકિર્દી પર અસર નહીં પડે. આ મામલે સંસ્થા અને વિદ્યાર્થીઓના નિવેદનોમાં વિરોધાભાસ દેખાયો હતો.
જાતિગત ભેદભાવના આરોપ
સાહિલના પિતા રવીન્દ્ર વાકોડેએ પ્રોફેસર દુલ્લા અને IIT બોમ્બેના ડિરેક્ટર શિરીષ કેદારે પર જાતિ આધારિત સતામણીના આરોપ લગાવ્યા છે.
વાકોડેએ FIRમાં લખાવ્યું છે, 'સાહિલે જણાવ્યું હતું કે છેલ્લા 3 મહિનાથી ડિરેક્ટર કેદારેના કહેવાથી પ્રોફેસર દુલ્લા તેને પરેશાન કરી રહ્યા હતા. દુલ્લાએ સાહિલને કહ્યું હતું કે તે નીચી જાતિનો છે અને તે તેને પરેશાન કરી શકે છે. કોઈપણ ખોટા કેસમાં પણ તેને ફસાવી શકે છે.'
સાહિલની માતાનું કહેવું છે, 'મારા દીકરાને મારવામાં આવ્યો છે. તેને ખૂબ પરેશાન કરવામાં આવ્યો હતો.'
પ્રોફેસર દુલ્લા વિરુદ્ધ SC-ST કાયદા અને આત્મહત્યા માટે ઉશ્કેરવાની કલમો હેઠળ FIR નોંધવામાં આવી છે. 400થી વધુ વિદ્યાર્થીઓ કેસની તપાસ અને સિસ્ટમમાં ફેરફારની માંગ કરી રહ્યા છે. આત્મહત્યાની તપાસ હવે ક્રાઇમ બ્રાન્ચને સોંપવામાં આવી છે.
સાહિલના મિત્રો અને પરિવારજનોના જણાવ્યા મુજબ તે અભ્યાસમાં હોંશિયાર હતો. શાળામાં ટોપ કરતો હતો અને પ્રથમ વર્ષમાં તેના 8.5 CGPA આવ્યા હતા.
શું IITમાં આત્મહત્યાનું કારણ ફક્ત પ્લેસમેન્ટ છે?
IITમાં આત્મહત્યાના કારણોમાં અભ્યાસનું દબાણ, સ્પર્ધા, એકલતા, પ્લેસમેન્ટની ચિંતા અને ભેદભાવ જેવા પાસાંની ચર્ચા થાય છે. પરંતુ દરેક કેસના કારણો અલગ હોઈ શકે છે. નિષ્ણાતો માને છે કે સંસ્થાઓમાં માનસિક આરોગ્ય સહાય, કાઉન્સેલિંગ અને ફરિયાદ નિવારણની પારદર્શક વ્યવસ્થા જરૂરી છે. વિદ્યાર્થીઓની સુરક્ષા અને ગરિમા જળવાય તે માટે સંસ્થાઓએ સંવેદનશીલ રીતે કામ કરવું પડશે.
સાહિલના મૃત્યુના કેસે ફરી એકવાર IIT કેમ્પસમાં વિદ્યાર્થીઓના માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને સંસ્થાકીય જવાબદારી અંગે ગંભીર ચર્ચા શરૂ કરી છે.