ભારતીય વાયુસેના (IAF) આજે 94 વર્ષની થઈ છે. આ દિવસે ચાલો જાણીએ તેની બહાદુરી અને સૂઝબૂઝની કેટલીક યાદગાર કહાનીઓ, જેમાં ઢાકાથી લઈને માલદીવ અને શ્રીલંકા સુધીના ઓપરેશનોનો સમાવેશ થાય છે.
14 ડિસેમ્બર 1971ની વાત છે. ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ શરૂ થયાને 10 દિવસ થઈ ચૂક્યા હતા. ભારતીય સેના ઢાકા તરફ આગળ વધી રહી હતી. ભૂમિસેના પ્રમુખ જનરલ સામ માણેકશાએ પાકિસ્તાની સેનાને હથિયાર હેઠાં મૂકવાનો પ્રસ્તાવ આપ્યો હતો, પરંતુ કોઈ જવાબ આવ્યો નહોતો.
ત્યારે વહેલી સવારે ઢાકાની ઈન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ હોટલના ટેલિફોનની ઘંટડી વાગી. પૂર્વ પાકિસ્તાનના ગવર્નર ડૉ. એ.એમ. મલિકે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN)ના પ્રતિનિધિ જોન કેલીને બપોરે 12 વાગ્યે ગવર્નર હાઉસ ખાતે યોજાનારી કેબિનેટ મીટિંગનું આમંત્રણ આપ્યું.
ભારતીય સેનાએ આ કોલ ઇન્ટરસેપ્ટ કરી લીધો. જાણવા મળ્યું કે આ બેઠકમાં પૂર્વ પાકિસ્તાનના માર્શલ લો એડમિનિસ્ટ્રેટર અને વાયુસેના પ્રમુખ પણ હાજર રહેવાના છે. આ બેઠકમાં ખલેલ પહોંચાડીને પાકિસ્તાન પર શરણાગતિ સ્વીકારવાનું દબાણ બનાવી શકાય તેમ હતું. તાબડતોબ પ્લાન તૈયાર કરવામાં આવ્યો.
બેઠકના આશરે એક કલાક પહેલાં ભારતીય વાયુસેનાના ગુવાહાટી અને હાશિમારા બેઝને હુમલાનો આદેશ મળ્યો. મિશન હતું - 11:50 વાગ્યે ઢાકાના આકાશમાં પહોંચવું અને મીટિંગ વાળી જગ્યા પર એ રીતે હુમલો કરવો જેથી કોઈ જાનહાનિ ન થાય. જોકે ઉતાવળમાં ટાર્ગેટ તરીકે ગવર્નર હાઉસની જગ્યાએ સર્કિટ હાઉસ જણાવી દેવાયું.
ગુવાહાટીની 28 સ્ક્વોડ્રન ‘ફર્સ્ટ સુપરસોનિક્સ’ના 4 મિગ-21 વિમાનો અને હાશિમારાની 37 સ્ક્વોડ્રન ‘બ્લેક પેન્થર્સ’ના 2 હન્ટર જેટ્સ રનવે પર તૈનાત થઈ ગયા. ગુવાહાટી ટુકડીની કમાન વિંગ કમાન્ડર બી.કે. બિશ્નોઈએ સંભાળી અને હાશિમારામાં આ જવાબદારી વિંગ કમાન્ડર આર.વી. સિંહને મળી.
તે સમયે વિંગમેન રહેલા હરીશ મસંદના જણાવ્યા મુજબ, અમને બર્મા શેલ કંપનીના ઢાકાના ટૂરિસ્ટ મેપ આપવામાં આવ્યા હતા. અમે તેને અમારા સાઇડ પોકેટમાં ખોસી દીધા.
બંને બેઝ પરથી ઢાકાનું ઉડાન અંતર માંડ 20 મિનિટનું હતું. સવારે 11:26 વાગ્યે જેટ્સ રનવે પર ટેક-ઓફ માટે તૈયાર હતા. જેવાં એન્જિન ચાલુ થયા કે તરત જ કોકપિટમાં બેઠેલા વિંગ કમાન્ડર બિશ્નોઈને રનવે પર એક જવાન હાથમાં કાગળ લહેરાવતો દેખાયો. તેણે જણાવ્યું કે બેઠક સર્કિટ હાઉસમાં નહીં, પરંતુ ગવર્નર હાઉસમાં યોજાવાની છે.
વિંગ કમાન્ડર બિશ્નોઈ જણાવે છે કે અમારી પાસે એટલો પણ સમય નહોતો બચ્યો કે નકશા પર નવો ટાર્ગેટ જોઈ શકીએ.
સવારે 11:55 વાગ્યે તમામ વિમાનો ઢાકાના આકાશમાં પહોંચી ચૂક્યા હતા. એક વિશાળ સરકારી ઇમારત બહાર પાર્ક કરેલી લિમોઝીન કાર્સ પરથી કન્ફર્મ થયું કે આ જ ગવર્નર હાઉસ છે. અંદર મીટિંગ ચાલી પણ રહી હતી.
ઇમારત પર મોટો ગુંબજ હતો. વિંગ કમાન્ડર બિશ્નોઈએ સીધો ગુંબજ પર જ નિશાન સાધ્યું. કુલ 128 રોકેટ છોડવામાં આવ્યા. પાછળ આવી રહેલા હન્ટર વિમાનોએ ગન ફાયરિંગ કર્યું. આખો વિસ્તાર ધુમાડા અને ધૂળથી ભરાઈ ગયો, પરંતુ કોઈને જાનહાનિ ન થઈ. ગવર્નર મલિક, યુએન પ્રતિનિધિ કેલી સહિત તમામ લોકો જીવ બચાવીને ભાગવા લાગ્યા.
બાંગ્લાદેશમાં ભારતના પ્રથમ ડેપ્યુટી હાઈ કમિશનર રહેલા જે.એન. દીક્ષિત તેમના પુસ્તક ‘ઈન્ડિયા-પાકિસ્તાન ઈન વોર એન્ડ પીસ’માં લખે છે, ‘રોકેટોએ મીટિંગ રૂમ અને ટેબલને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું. આ હુમલાએ પૂર્વ પાકિસ્તાનના શાસકોને હચમચાવી દીધા અને આત્મસમર્પણ કરવા મજબૂર કર્યા.’
આ હુમલાથી મલિક એટલા ડરી ગયા કે તેમણે તાત્કાલિક કાગળના ટુકડા પર ધ્રૂજતા હાથે રાજીનામું લખી નાખ્યું. આ સાથે જ પૂર્વ પાકિસ્તાનની નાગરિક સરકારનો અંત આવ્યો. મલિક અને તેમના મંત્રીમંડળે ઈન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ હોટલમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્રના ધ્વજ હેઠળ આશ્રય લીધો.
આ હુમલાના 2 દિવસ બાદ 16 ડિસેમ્બરે પાકિસ્તાનના લેફ્ટનન્ટ જનરલ એ.એ.કે. નિયાઝીએ ભારતીય કમાન્ડર લેફ્ટનન્ટ જનરલ જગજીત સિંહ અરોરા સમક્ષ પોતાના 90 હજાર સૈનિકો સાથે શરણાગતિ સ્વીકારી લીધી. આ સાથે જ પાકિસ્તાનથી અલગ થઈને એક નવો દેશ બન્યો— બાંગ્લાદેશ. જે ગવર્નર હાઉસ પર ભારતીય વાયુસેનાએ રોકેટ વરસાવ્યા હતા, તે આજે ‘બંગભવન’ છે, એટલે કે બાંગ્લાદેશના રાષ્ટ્રપતિનું સત્તાવાર નિવાસસ્થાન.
1987ની વાત છે. શ્રીલંકાનું ઉગ્રવાદી સંગઠન ‘લિબરેશન ટાઈગર્સ ઓફ તમિલ ઈલમ’ એટલે કે LTTE અલગ તમિલ દેશની માગ કરી રહ્યું હતું. ભારતે શ્રીલંકાની મદદ માટે ઓપરેશન પવન શરૂ કર્યું. ભારતીય વાયુસેનાએ LTTEના કબજા હેઠળના વિસ્તારોમાં જીવનભર જીવતા બચાવવા અને શાંતિ સ્થાપવા માટે હવાઈ હુમલા કર્યા. આ ઓપરેશનમાં ભારતીય વાયુસેનાના પાઇલોટ્સે અદ્ભુત બહાદુરી દાખવી.