લીમડાનું તેલ બજારમાં ખરીદવા જાઓ તો તે મોંઘું પડી શકે છે. પરંતુ શું તમને ખબર છે કે અસલી લીમડાનું તેલ લીમડાનાં પાનમાંથી નહીં, પરંતુ તેના પાકેલા ફળની અંદર રહેલા બીજમાંથી કાઢવામાં આવે છે? પાકેલાં ફળ એકઠાં કરવા, તેને સાફ કરીને સૂકવવા, બીજને અલગ કરવા અને મશીનથી તેલ કાઢવા સુધીની આ પ્રક્રિયામાં ઘણી મહેનત લાગે છે. ચાલો જાણીએ લીમડાનું તેલ બનાવવાની પરંપરાગત રીત.
લીમડાનું તેલ તમે બજારમાં ઘણી વાર જોયું હશે અથવા ખરીદ્યું પણ હશે. પરંતુ આ તેલ કેવી રીતે તૈયાર થાય છે, તે જાણવાની ઉત્સુકતા ભાગ્યે જ કોઈને હોય છે. ઘણા લોકો માને છે કે લીમડાનાં પાનમાંથી તેલ બનાવવામાં આવે છે, પરંતુ વાસ્તવમાં લીમડાનાં પાકેલાં ફળ એટલે કે લીંબોળીની અંદર રહેલા બીજમાંથી તેલ કાઢવામાં આવે છે.
આ તેલ તૈયાર કરવા માટે સૌપ્રથમ પાકેલી લીંબોળી એકઠી કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ તેને સારી રીતે ધોઈને કેટલાય દિવસો સુધી તડકામાં સૂકવવામાં આવે છે. ફળ સુકાઈ જાય પછી તેનાં છોતરાં અને ગૂદાને અલગ કરીને બીજ કાઢવામાં આવે છે. અંતે, આ બીજને તેલ કાઢવાના મશીનમાં નાખીને તેલ મેળવવામાં આવે છે.
ગામડાંમાં પરંપરાગત પદ્ધતિથી લીમડાનું તેલ તૈયાર કરવામાં લગભગ 15 દિવસ જેટલો સમય લાગી શકે છે. તેલ કાઢ્યા પછી બચતા અવશેષને લીમડાની ખોળ કહેવામાં આવે છે, જેનો ઉપયોગ ખેતર અને છોડ માટે પણ થઈ શકે છે. તો ચાલો, જાણીએ આ આખી પ્રક્રિયા કેવી રીતે કરવામાં આવે છે.
સૌપ્રથમ ઝાડ પરથી નહીં, જમીન પરથી એકઠી કરો પાકેલી લીંબોળી
લીમડાનું તેલ બનાવવા માટે સૌથી પહેલાં પાકેલી લીંબોળી એકઠી કરવામાં આવે છે. લીમડાનાં બધાં ફળ એકસાથે પાકતાં નથી, તેથી ઝાડ પરથી નીચે પડેલી પાકેલી લીંબોળી રોજ અથવા એક-બે દિવસના અંતરે ભેગી કરવામાં આવે છે. પાકેલી લીંબોળી પસંદ કરવાનું કારણ એ છે કે તેના ગૂદાનો વિકાસ યોગ્ય રીતે થયો હોય છે અને તેની અંદર રહેલા બીજમાંથી આગળની પ્રક્રિયા કરીને તેલ કાઢી શકાય છે.
લીંબોળીને સારી રીતે ધોવી જરૂરી
જમીન પર પડેલી લીંબોળી પર માટી, ધૂળ અને અન્ય ગંદકી લાગી શકે છે. તેથી એકઠાં કરેલાં ફળોને પાણીથી સારી રીતે ધોવામાં આવે છે. જો એક વખત ધોવાથી ગંદકી દૂર ન થાય, તો ફરીથી પાણીથી સાફ કરવાં જોઈએ. ધોયા પછી લીંબોળીને તડકામાં સૂકવવા માટે પાથરી દેવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે તેને 8થી 10 દિવસ સુધી સૂકવવામાં આવે છે. જોકે, વરસાદ કે ભેજવાળા વાતાવરણમાં વધુ સમય લાગી શકે છે. સારી રીતે સૂકાયા પછી ફળનો ગૂદો અને છોતરાં અલગ કરવાનું સરળ બને છે.
સૂકાઈ જાય પછી છોતરાં અલગ કરો
લીંબોળી બરાબર સુકાઈ જાય ત્યારબાદ તેની અંદરથી બીજ કાઢવાની પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે. પહેલાંના સમયમાં આ કામ માટે જાંતા જેવી પરંપરાગત વસ્તુઓનો ઉપયોગ થતો હતો. હવે જરૂરિયાત મુજબ સાદા લાકડાના રોલર કે વેલણની મદદથી પણ સૂકાયેલાં ફળોને તોડી શકાય છે. આ માટે સૂકાયેલી લીંબોળીને જમીન પર પાથરીને તેના ઉપર ધીમેથી વેલણ ફેરવવામાં આવે છે. આમ કરવાથી સૂકાયેલાં છોતરાં અને ગૂદો તૂટીને અલગ થવા લાગે છે. ત્યારબાદ તેને ચાળીને અથવા હાથથી વીણીને બીજ અલગ કરવામાં આવે છે.
પંખા અને સૂપડાની મદદથી બીજને સાફ કરો
લીંબોળીનાં બીજમાંથી છોતરાં અને ગૂદાના હળવા ટુકડા અલગ કરવા માટે પંખાની હવાનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. હળવાં છોતરાં હવાથી દૂર ઊડી જાય છે, જ્યારે વજનદાર બીજ નીચે રહી જાય છે. ત્યારબાદ સૂપડાની મદદથી બીજને ફરીથી સાફ કરવામાં આવે છે. જો તેમાં ગૂદા કે છોતરાંના ટુકડા રહી ગયા હોય, તો તેને અલગ કરીને બીજને સ્વચ્છ કરવામાં આવે છે. જ્યારે બીજમાંથી છોતરાં અને અન્ય કચરો દૂર થઈ જાય, ત્યારે તેલ કાઢવાની આગળની પ્રક્રિયા માટે તે તૈયાર થઈ જાય છે.
મિક્સર નહીં, તેલ કાઢવાના મશીનની મદદ લો
ઘરના મિક્સરમાં લીમડાનાં બીજ પીસવાથી તેમાંથી પૂરતા પ્રમાણમાં તેલ મળવું મુશ્કેલ છે. તેથી બીજમાંથી તેલ કાઢવા માટે ખાસ તેલઘાણી અથવા ઓઇલ એક્સ્ટ્રેક્શન મશીનનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ મશીનમાં સાફ કરેલાં બીજ નાખીને દબાણ આપવામાં આવે છે, જેના કારણે ધીમે ધીમે તેલ બહાર આવે છે. લીમડાનાં બીજમાંથી મળતા તેલનું પ્રમાણ બીજની ગુણવત્તા, ભેજ અને મશીનની કાર્યક્ષમતા પર આધારિત હોય છે.
ઉદાહરણ તરીકે, કેટલીક પરંપરાગત પદ્ધતિઓમાં આશરે 14 કિલો સરસવમાંથી સાડા ચાર લિટર જેટલું તેલ મળે છે, તેવી જ રીતે લીમડાનાં બીજમાંથી પણ ગુણવત્તા અને પદ્ધતિ પ્રમાણે તેલનું પ્રમાણ બદલાય છે.