ભારતમાં એક વ્યક્તિ પોતાના નામે કેટલી જમીન-મિલકત ખરીદી શકે? નિયમ શું કહે છે

તાજેતરમાં હરિયાણાના ગુરુગ્રામ જિલ્લાના બાદશાહપુર તાલુકામાં આવકવેરા વિભાગના સર્વેક્ષણમાં મિલકત નોંધણીના રેકોર્ડ્સમાં મોટી અનિયમિતતાઓ સામે આવી છે. અહેવાલો મુજબ, છેલ્લા બે વર્ષમાં લગભગ 25,000 મિલકત નોંધણીઓ માટે એક જ પાન કાર્ડ (PAN) નંબરનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ વ્યવહારોની કુલ કિંમત અંદાજે રૂપિયા 55,000 કરોડ આંકવામાં આવી છે.

વિભાગના અધિકારીઓએ જણાવ્યું કે તેમને અંદાજે 12,000 મિલકતોને લગતા રૂ. 15,000 કરોડના વ્યવહારો અંગે કોઈ માહિતી મળી ન હતી. અન્ય 25,000 મિલકતોના રેકોર્ડ્સમાં વ્યવહારોની જાણ ન કરવી અથવા પાન કાર્ડની ખોટી વિગતો દાખલ કરવા જેવી અનિયમિતતાઓ પણ મળી આવી હતી.

આ કિસ્સાએ એ પ્રશ્ન ઊભો કર્યો છે કે ભારતમાં કોઈ એક વ્યક્તિ પોતાના નામે કેટલી જમીન કે મિલકત ખરીદી શકે? શું આ માટે કોઈ કાયદો છે?

લેન્ડ સીલિંગ એક્ટ શું છે?

ભારતમાં કોઈ વ્યક્તિ કેટલાં ઘર, ફ્લેટ્સ કે વ્યાવસાયિક મિલકતો ખરીદી શકે તેની કોઈ રાષ્ટ્રીય મર્યાદા નથી. જોકે, ખેતીલાયક જમીનની માલિકી પર મહત્તમ મર્યાદા નક્કી કરવા લેન્ડ સીલિંગ એક્ટ ઘડવામાં આવ્યા છે. આ કાયદા હેઠળ કોઈ વ્યક્તિ કે કુટુંબ નિર્ધારિત મર્યાદાથી વધુ ખેતીલાયક જમીન ધરાવી શકતું નથી. આ મર્યાદા રાજ્ય, જમીનની ફળદ્રુપતા અને સિંચાઈની સુવિધાઓના આધારે અલગ-અલગ હોય છે.

આ કાયદાઓનો ઉદ્દેશ્ય થોડાક વ્યક્તિઓ દ્વારા જમીનના વિશાળ હિસ્સાના એકત્રીકરણને રોકવાનો અને વધારાની જમીન જમીનવિહોણા ખેડૂતોને પુનઃવિતરિત કરવાનો હતો. જમીન એ ‘રાજ્ય યાદી’ હેઠળનો વિષય હોવાથી નિયમો રાજ્ય-રાજ્ય વચ્ચે અલગ પડે છે. પરંતુ એ સમજવું જરૂરી છે કે આ સીલિંગ કાયદા ખેતીલાયક જમીનને જ લાગુ પડે છે. ઘર, ફ્લેટ્સ કે વ્યાવસાયિક મિલકતોની સંખ્યા પર રાષ્ટ્રીય સ્તરે કોઈ મર્યાદા નથી.

મહત્તમ મર્યાદા કેવી રીતે નક્કી થાય છે?

જમીનની મહત્તમ મર્યાદા નક્કી કરતી વખતે મુખ્યત્વે બે બાબતો ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે:

• પરિવારના સભ્યો: કાયદો ‘પરિવાર’ની વ્યાખ્યા નક્કી કરે છે, જેના આધારે જમીન ધારણ કરવાની મહત્તમ મર્યાદા નક્કી થાય છે.
• જમીનનો પ્રકાર: સિંચાઈવાળી, બિન-સિંચાઈવાળી અને અત્યંત ફળદ્રુપ જમીન માટે અલગ-અલગ મર્યાદાઓ લાગુ પડી શકે છે.

ઘણા રાજ્યોમાં ‘પરિવાર’ના એકમમાં જમીનમાલિક, તેમના જીવનસાથી અને સગીર બાળકોનો સમાવેશ થાય છે. પરિવારની કાનૂની વ્યાખ્યા રાજ્ય-રાજ્ય અલગ હોઈ શકે છે. કેટલાક રાજ્યો પાંચથી વધુ સભ્યો ધરાવતા પરિવારોને વધારાની જમીન રાખવાની છૂટ આપે છે. ઉદાહરણ તરીકે, મધ્ય પ્રદેશમાં ચોક્કસ શરતોને આધીન, પાંચથી વધુ સભ્યો ધરાવતા પરિવારને દરેક વધારાના સભ્ય દીઠ વધારાની સિંચાઈવાળી જમીન રાખવાની મંજૂરી મળી શકે છે, જે એકંદર મહત્તમ મર્યાદાને આધીન હોય છે.

વિવિધ રાજ્યોમાં મર્યાદાઓ

ખેતીલાયક જમીન ધારણ કરવાની મહત્તમ મર્યાદા રાજ્ય પ્રમાણે અલગ-અલગ છે. મહારાષ્ટ્રમાં જમીનના પ્રકારના આધારે આ મર્યાદા 18 થી 54 એકરની વચ્ચે હોય છે. ઉત્તર પ્રદેશમાં પાંચ સભ્યો સુધીના પરિવાર માટે સિંચાઈવાળી જમીનની મર્યાદા 7.30 હેક્ટર છે, જોકે અન્ય શ્રેણીઓ માટે તે અલગ હોઈ શકે છે. કર્ણાટક જમીનની શ્રેણીના આધારે 10 યુનિટની મર્યાદા લાગુ કરે છે. પશ્ચિમ બંગાળ પરિવારના સભ્યોની સંખ્યાના આધારે બે થી સાત પ્રમાણભૂત હેક્ટરની મર્યાદા નિર્ધારિત કરે છે. આ નિયમો જમીનની ગુણવત્તા, પરિવારનું કદ અને કાયદાકીય મુક્તિઓના આધારે બદલાઈ શકે છે.

કઈ જમીનોને મુક્તિ મળી શકે?

રાજ્યના નિયમો હેઠળ ચોક્કસ હેતુઓ માટે વપરાતી જમીનને સીલિંગ કાયદામાંથી મુક્તિ મળી શકે છે. તેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• ચા, કોફી અને રબરના વાવેતર: કેટલાક રાજ્ય મોટા વાવેતરો અને સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓ માટે મુક્તિ આપે છે.
• ધાર્મિક અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ: માન્યતા પ્રાપ્ત ટ્રસ્ટો કે સંસ્થાઓને ચોક્કસ શરતોને આધીન મુક્તિ આપવામાં આવી શકે છે.
• ઔદ્યોગિક અને બિન-ખેતીલાયક ઉપયોગ: સરકારી મંજૂરી સાથે ઔદ્યોગિક હેતુ માટે વપરાતી જમીનને પણ મુક્તિ મળી શકે છે.

આમ, સામાન્ય રીતે ખેતીલાયક જમીન સિવાયની મિલકતોની ખરીદી પર કોઈ સંખ્યાત્મક મર્યાદા નથી, પરંતુ ખેતીલાયક જમીન માટે દરેક રાજ્યના કાયદા અનુસાર મર્યાદા નક્કી છે. હરિયાણાના કિસ્સામાં તપાસ ચાલુ છે અને વધુ વિગતો આવવાની બાકી છે.