યમનમાં હૂતી બળવાખોરોએ સાઉદી અરેબિયાનું F-15 ફાઇટર જેટ તોડી પાડ્યાનો દાવો કર્યો છે. આ હુમલો તેમણે પોતાની દેશી બેલિસ્ટિક મિસાઇલથી કર્યો હોવાનું કહેવાય છે. આ ઘટનાએ યમનના લાંબા ચાલી રહેલા ગૃહયુદ્ધમાં નવો વળાંક લાવ્યો છે અને સાઉદી અરેબિયા તથા અમેરિકા માટે ચિંતા વધારી છે.
હૂતી લડવૈયાઓ કોણ છે અને તેઓ શું ઇચ્છે છે, તે સમજવા માટે યમનના ઇતિહાસ અને તેની ભૌગોલિક સ્થિતિ પર નજર કરવી જરૂરી છે. યમનની કુલ વસ્તી લગભગ 4 કરોડ છે, જેમાં અંદાજે 35% જૈદી શિયા સમુદાયના લોકો છે. આ સમુદાયમાંથી જ એક સશસ્ત્ર જૂથ અને રાજકીય સંગઠન તરીકે હૂતી અસ્તિત્વમાં આવ્યું. 1990માં હુસૈન અલ-હૂતીએ સુન્ની બહુમતી વિરુદ્ધ આ સંગઠનનો પાયો નાખ્યો હતો. યમનમાં અબ્દુલ્લા સાલેહના શાસન દરમિયાન આ સંગઠન મજબૂત થવા લાગ્યું.
2010ના અંતમાં લિબિયા, ઇજિપ્ત, યમન, સિરિયા અને બહેરીન જેવા દેશોમાં 'અરબ ક્રાંતિ' શરૂ થઈ. ઘણા દેશોમાં સત્તાપલટો થયો. યમનમાં પણ સરકાર વિરોધી ગૃહયુદ્ધ શરૂ થયું. ફાઉન્ડર હુસૈન અલ-હૂતીના નામ પરથી જ 'અન્સાર અલ્લાહ' નામના સંગઠનને હૂતી કહેવામાં આવે છે. 2012માં અબ્દરબ્બૂ મન્સૂર હાદીએ અબ્દુલ્લાનું તખ્તાપલટ કરીને પોતે રાષ્ટ્રપતિ બની ગયા. 33 વર્ષથી સત્તા પર રહેલા અબ્દુલ્લાને યમન છોડીને વિદેશ ભાગવું પડ્યું.
આ દરમિયાન યમનની સેનામાં ભાગલા પડી ગયા. રાજકીય અસ્થિરતાનો ફાયદો હૂતીઓએ ઉઠાવ્યો અને યમનના દક્ષિણ વિસ્તારો પર કબજો જમાવવા લાગ્યા. હવે આ ગૃહયુદ્ધમાં સાઉદી અરેબિયા અને ઈરાનની એન્ટ્રી થાય છે. હકીકતમાં, સાઉદી સુન્નીઓનો નેતા બને છે અને ઈરાન શિયાઓનો. હૂતીઓને ઈરાનનું સમર્થન મળ્યું, તો યમન સરકારને સાઉદી અરેબિયાનું. 2015 સુધીમાં હૂતી બળવાખોરોએ યમનના એક મોટા વિસ્તાર પર કબજો કરી લીધો હતો. 2015માં પરિસ્થિતિ એવી બની કે હૂતીઓએ સમગ્ર સરકારને દેશનિકાલમાં જવા મજબૂર કરી દીધી. 2015માં હૂતી બળવાખોર જૂથમાં લગભગ 30 હજાર લડાકુઓ હતા. હવે તેમની સંખ્યા લગભગ 3.5 લાખ છે.
તાજેતરની લડાઈ ગયા 5 ઓગસ્ટથી શરૂ થઈ હતી. હૂતીઓએ સાઉદીના સમર્થનવાળી યમન સરકારના કેમ્પો પર મિસાઇલ અને ડ્રોનથી હુમલા કર્યા. આરોપ લગાવ્યો કે અહીં સાઉદી ગઠબંધન સેનાનો જમાવડો વધારવામાં આવી રહ્યો હતો. 3 સપ્ટેમ્બરે હૂતીઓએ યમનના લાલ સમુદ્રના કિનારે ત્રણ તરફથી હુમલા શરૂ કર્યા. ત્યારબાદ મોખા શહેરની ઘેરાબંધી કરી. આ વીડિયોના આધારે દાવો કરવામાં આવી રહ્યો છે કે હૂતીઓએ સાઉદી અરેબિયા અને PLCની સેનાનાં ડઝનબંધ બખ્તરબંધ વાહનો કબજે કરી લીધાં છે.
હૂતીઓની પ્રગતિ જોઈને સાઉદી અરેબિયાએ વળતો હુમલો શરૂ કર્યો. મિસાઇલ અને ડ્રોન હુમલામાં 73 લોકો ઘાયલ થયા. 10 સપ્ટેમ્બરે હૂતીઓએ બાબ અલ-મંદેબ સ્ટ્રેટથી માત્ર 80 કિમી દૂર આવેલા મોખા બંદર પર કબજો કરી લીધો. ત્યારબાદ હૂતી લડવૈયાઓ બાબ અલ-મંદેબ તરફ આગળ વધ્યા અને સમુદ્રકાંઠે આવેલા ધુબાબ બંદર તથા લાલ સમુદ્રની આસપાસના હાનિશ જેવા દ્વીપસમૂહો પર પણ કબજો કરી લીધો. 11 સપ્ટેમ્બરે બાબ અલ-મંદેબ સ્ટ્રેટ પાસે આવેલા પેરિમ એટલે કે મયૂન દ્વીપ પર કબજો કરી લેવામાં આવ્યો. અહીં કબજો મેળવવાથી હૂતીઓને આ દરિયાઈ માર્ગની અત્યંત નજીક વ્યૂહાત્મક ઠેકાણું મળી ગયું છે. હૂતીઓનો દાવો છે કે તેમણે સમગ્ર પશ્ચિમ કિનારે અને બાબ અલ-મંદેબના વિસ્તાર પર કબજો કરી લીધો છે.
સાઉદી અરેબિયાએ કહ્યું કે 15-16 સપ્ટેમ્બરની રાત્રે હૂતીઓએ પવિત્ર શહેર મક્કાને નિશાન બનાવીને ડ્રોન હુમલો કર્યો હતો. મક્કામાં પ્રવેશ કરે તે પહેલાં જ તેને તોડી પાડવામાં આવ્યો. જોકે હૂતીઓએ મક્કાને નિશાન બનાવવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. 16 સપ્ટેમ્બરે હૂતી સૈન્ય પ્રવક્તા યાહ્યા સરેયાએ કહ્યું, 'અલ્લાહની મદદથી યમનની સશસ્ત્ર સેનાએ મરીબ પ્રાંતમાં સાઉદી અરેબિયાને અમેરિકાથી મળેલા F-15 ફાઇટર જેટને સ્વદેશી રીતે બનાવેલી મિસાઇલથી તોડી પાડ્યું છે.' હૂતીઓએ તેનો એક વીડિયો પણ જાહેર કર્યો છે, જેમાં જેટ પર મિસાઇલનો હુમલો અને જેટનો સળગતો કાટમાળ દેખાય છે. હથિયારબંધ લડવૈયાઓ કાટમાળ પાસે ઉજવણી કરી રહ્યા છે. જેટના એક ભાગ પર સાઉદી અરેબિયાનો ધ્વજ દેખાઈ રહ્યો છે. સાઉદી અરેબિયા અથવા અમેરિકાએ જેટ તોડી પાડવાના દાવા પર અત્યાર સુધી કોઈ નિવેદન આપ્યું નથી.
અમીર અને શક્તિશાળી સાઉદી અરેબિયા આ બળવાખોરો સામે લાચાર કેમ દેખાઈ રહ્યું છે? તેનાં ત્રણ મોટા કારણો છે. પ્રથમ, સાઉદી સમર્થિત સેનાઓમાં તાલમેલનો અભાવ અને હૂતીઓની મજબૂત તૈયારી. સાઉદી સમર્થિત યમની સેનાઓ અને હૂતીઓ વચ્ચે સંઘર્ષ લાંબો ચાલી રહ્યો છે, જેમાં હૂતીઓએ સ્થાનિક ભૂગોળનો લાભ ઉઠાવીને મજબૂત મોરચો બનાવ્યો છે. બીજું, હૂતીઓને ઈરાનનું સમર્થન મળી રહ્યું છે, જે તેમને શસ્ત્રો અને તાલીમ પૂરી પાડે છે. ત્રીજું, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે યમન સંઘર્ષને લઈને મતભેદો છે, જેના કારણે સાઉદી અરેબિયા અને અમેરિકા જેવા દેશો માટે નિર્ણાયક કાર્યવાહી કરવી મુશ્કેલ બની રહી છે.
આ સંઘર્ષની અસર માત્ર યમન પૂરતી મર્યાદિત નથી. બાબ અલ-મંદેબ સ્ટ્રેટ વૈશ્વિક વ્યાપાર માટે મહત્વનો દરિયાઈ માર્ગ છે. હૂતીઓનું આ વિસ્તારમાં વર્ચસ્વ વધવાથી આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજવાહનને ખતરો વધી શકે છે. આ ઉપરાંત, સાઉદી અરેબિયા અને ઈરાન વચ્ચેની પ્રતિસ્પર્ધા પણ આ સંઘર્ષને વધુ ઉગ્ર બનાવી રહી છે. પાકિસ્તાન અને અમેરિકા જેવા દેશો આ સંઘર્ષથી દૂર રહેવાનું પસંદ કરી રહ્યા છે, કારણ કે તેમને લાગે છે કે સીધો હસ્તક્ષેપ તેમને મુશ્કેલીમાં મૂકી શકે છે.