સોનું ખરીદતા પહેલાં આપણે સામાન્ય રીતે એ જ પૂછીએ છીએ કે આજે ભાવ કેટલો છે અને આગળ વધશે કે ઘટશે. પણ સોનાના મોટા સોદા ક્યાં થાય છે, તેનો હિસાબ કેવી રીતે રાખવામાં આવે છે અને ખરીદનારને સોનું કેવી રીતે મળે છે, એ ઓછા લોકો જાણે છે. હવે ચીન આ આખી વ્યવસ્થામાં પોતાની ભૂમિકા વધારવા માંગે છે અને આ પ્રયાસમાં હોંગકોંગ તેનું મોટું કેન્દ્ર બની શકે છે.
હોંગકોંગના નાણાકીય બાબતોના મંત્રી ક્રિસ્ટોફર હુઈએ જણાવ્યું છે કે આ શહેર વૈશ્વિક સોના વેપારનું મોટું કેન્દ્ર બનવા માંગે છે. તેનો લક્ષ્ય લંડન જેવા જૂના અને મોટા બજારોને પડકારવાનો છે. આ માટે હોંગકોંગ સોનાની ખરીદ-વેચાણ, ચુકવણી, ડિલિવરી અને સંગ્રહની સુવિધાઓ તૈયાર કરી રહ્યું છે.
હોંગકોંગમાં સોનાના સોદાનો હિસાબ રાખવા અને ચુકવણી કરાવવા માટે એક કેન્દ્રિય ક્લિયરિંગ પ્લેટફોર્મ તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે. ક્લિયરિંગ એટલે સરળ ભાષામાં સોદાનો હિસાબ પૂરો કરવો. કોણે સોનું ખરીદ્યું, કોણે વેચ્યું, કેટલા પૈસા આપવાના છે અને સોનું ક્યાં પહોંચવાનું છે, એ બધું એક નક્કી કરેલી પ્રક્રિયા હેઠળ નોંધાય છે. આ પ્લેટફોર્મ હાલ અજમાયશના તબક્કામાં છે અને 2027ના પહેલા ત્રિમાસિક ગાળામાં સત્તાવાર રીતે શરૂ કરવાનો લક્ષ્યાંક છે. તેમાં સોનાની ડિલિવરી અને પૈસાની ચુકવણીને જોડવાની વ્યવસ્થા હશે, જેને ‘ડિલિવરી વર્સેસ પેમેન્ટ’ કહેવામાં આવે છે.
આ વ્યવસ્થા કેમ ઉપયોગી છે તે સમજીએ. ધારો કે તમે કોઈની પાસેથી સોનું ખરીદ્યું. તમને ભરોસો જોઈએ કે પૈસા આપ્યા પછી સોનું મળશે. વેચનારને ભરોસો જોઈએ કે સોનું આપ્યા પછી તેને પૈસા ચોક્કસ મળશે. આ વ્યવસ્થામાં ચુકવણી અને સોનાની ડિલિવરી એકબીજા સાથે જોડાયેલી હોય છે, જેથી પૈસા અટકી જવાનું કે સોનું ન મળવાનું જોખમ ઘટે છે. જોકે, એટલું યાદ રાખવું જરૂરી છે કે આનાથી સોનાનો ભાવ પોતાના આપ વધતો નથી.
ચીન ઈચ્છે છે કે સોનાની ખરીદ-વેચાણ અને તેની સાથે જોડાયેલા મોટા સોદાઓમાં તેની ભૂમિકા વધે. આ માટે હોંગકોંગને સોનાના કારોબારનું મોટું કેન્દ્ર બનાવવામાં આવી રહ્યું છે. હોંગકોંગ એશિયાના સમય ક્ષેત્રમાં છે અને ચીનના બજાર સાથે જોડાયેલું છે, તેથી એશિયન વેપારીઓને સોનાના સોદા કરવામાં સરળતા મળી શકે છે. હજી આ માત્ર એક યોજના છે; ચીને દુનિયાના સોના બજાર પર કબજો કરી લીધો નથી.
હોંગકોંગ અને શાંઘાઈ ગોલ્ડ એક્સચેન્જ વચ્ચે નક્કી કરેલા ધોરણોવાળું સોનું કેટલાક યોગ્ય સોદામાં વાપરી શકાશે. તેનાથી વેપારીઓએ દર વખતે સોનું એક બજારથી બીજા બજાર સુધી લઈ જવાની જરૂરિયાત ઘટી શકે છે. આ સુવિધા નક્કી કરેલા નિયમો અને યોગ્ય સોદાઓ પર નિર્ભર રહેશે.
હવે મોટો સવાલ એ છે કે શું ચીન સોનાની કિંમત નક્કી કરશે? હજી આવું કહેવું ઉતાવળભર્યું ગણાશે. કિંમત નક્કી કરવામાં મોટી ભૂમિકા માટે હોંગકોંગને પહેલાં વધુ ખરીદનારા, વેચનારા, બેંકો અને વેપારની જરૂર પડશે. બજારમાં ખરીદ-વેચાણની સરળતાને ‘લિક્વિડિટી’ કહેવામાં આવે છે. કારોબાર વધશે તો જ કિંમત નક્કી કરવામાં હોંગકોંગનો પ્રભાવ વધવાની સંભાવના રહેશે.
બીજું, શું આ સમાચારથી સોનાનો ભાવ વધી જશે? એ જરૂરી નથી. હોંગકોંગની યોજના સોનાના કારોબારની વ્યવસ્થા ઊભી કરવાની છે, ભાવ વધારવાની બાંયધરી નથી. સોનાની કિંમત મુખ્યત્વે માંગ અને પુરવઠો, ડોલરનો ભાવ, વ્યાજદર અને વૈશ્વિક આર્થિક પરિસ્થિતિ જેવા પરિબળો પર આધાર રાખે છે. તેથી આ પહેલને ધ્યાનમાં રાખીને ભાવ અંગે ઉતાવળે નિષ્કર્ષ પર ન આવવો જોઈએ.