દેશના મોટાભાગના ભાગોમાં નવું વર્ષ જાન્યુઆરી કે ચૈત્ર મહિનાથી શરૂ થાય છે, પરંતુ ગુજરાતમાં દિવાળી પછી નવા વર્ષનું સ્વાગત કરવાની સદીઓ જૂની પરંપરા છે. અહીં નવા વર્ષની શરૂઆત માત્ર પૂજા-પાઠ અને મીઠાઈઓથી નહીં, પરંતુ વેપારના નવા સંકલ્પ સાથે પણ થાય છે.
દુકાનો અને વ્યાપારી પ્રતિષ્ઠાનોમાં ચોપડાઓ પર ‘શુભ-લાભ’ લખવાની પરંપરા આ જ સાંસ્કૃતિક વારસાનો હિસ્સો છે. આની પાછળ ધાર્મિક આસ્થા સાથે ગુજરાતનો સમૃદ્ધ વ્યાપારી ઈતિહાસ પણ જોડાયેલો છે.
આ વર્ષે ગુજરાતી નવવર્ષ મંગળવાર, 10 નવેમ્બર 2026ના રોજ ઉજવવામાં આવશે. આને બેસતું વર્ષ અથવા નૂતન વર્ષ પણ કહે છે. આ જ દિવસે ગુજરાતી કેલેન્ડર અનુસાર વિક્રમ સંવત 2083નો આરંભ થશે.
પંચાંગ અનુસાર કારતક સુદ એકમ 9 નવેમ્બરે બપોરે લગભગ 12:31 વાગ્યે શરૂ થઈને 10 નવેમ્બરે બપોરે 2 વાગ્યે સમાપ્ત થશે. આ વખતે દિવાળી 8 નવેમ્બરે ઉજવવામાં આવશે, 9 નવેમ્બર 2026ના રોજ પડતર દિવસ (ધોકો) રહેશે. ગુજરાતી નવવર્ષ 10 નવેમ્બરે ઉજવવામાં આવશે.
ગુજરાત પ્રાચીન કાળથી વેપાર અને દરિયાઈ કારોબારનું પ્રમુખ કેન્દ્ર રહ્યું છે. અહીંના વેપારી સમુદાયોમાં હિસાબ-કિતાબ રાખવાની વ્યવસ્થિત પરંપરા વિકસિત થઈ. વ્યાપારી વર્ષના આરંભ પર જૂના ખાતાઓનો હિસાબ-કિતાબ પૂરો કરવો અને નવા ચોપડા ખોલવા આ જ વ્યવસ્થાનો મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો બની ગયો.
સમય સાથે આ વ્યાવસાયિક પ્રક્રિયાને ધાર્મિક સ્વરૂપ મળ્યું. નવા ખાતાઓની શરૂઆત ભગવાન ગણેશ અને માતા લક્ષ્મીની પૂજા સાથે થવા લાગી. આને ચોપડા પૂજન કહેવામાં આવે છે. ગુજરાતીમાં ચોપડાનો અર્થ ખાતાવહી અથવા હિસાબ-કિતાબના પુસ્તકથી છે.
જોકે, આ પરંપરાની શરૂઆત કઈ સદીમાં થઈ, તેનો કોઈ એક સર્વમાન્ય ઐતિહાસિક પુરાવો ઉપલબ્ધ નથી. આને કોઈ એક રાજા અથવા ઐતિહાસિક ઘટના સાથે જોડવું યોગ્ય નહીં ગણાય.
ચોપડાઓ પર લખવામાં આવતા બે શબ્દો ‘શુભ’ અને ‘લાભ’ વેપાર પ્રત્યેના એક વિશેષ દ્રષ્ટિકોણને દર્શાવે છે. ‘શુભ’નો અર્થ મંગળકારી અને કલ્યાણકારી થાય છે, જ્યારે ‘લાભ’નો સંબંધ આર્થિક ઉન્નતિ સાથે છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર આ બંને શબ્દોને સાથે લખવાનો ભાવ એ છે કે વેપારમાં કમાણી સાથે મંગળ અને સદાચાર પણ જળવાઈ રહે.
લોકપરંપરામાં શુભ અને લાભને ભગવાન ગણેશના પુત્રો તરીકે પણ બતાવવામાં આવે છે. જોકે, આ કથા તમામ ધાર્મિક ગ્રંથો અને પરંપરાઓમાં સમાન રીતે મળતી નથી.
ગુજરાતી વ્યાપારી પરિવારોમાં દિવાળીની રાત્રે લક્ષ્મી પૂજન સાથે ચોપડા પૂજનનું વિશેષ મહત્વ છે. વેપારીઓ નવા ચોપડાઓ પર સ્વસ્તિક બનાવે છે, શુભ-લાભ લખે છે અને ધનની દેવી લક્ષ્મી તથા બુદ્ધિના દેવતા ગણેશની આરાધના કરે છે. નવા વર્ષમાં આ જ ખાતાઓથી કારોબારનો નવો અધ્યાય શરૂ કરવાની પરંપરા છે. પરંતુ, તમામ પ્રતિષ્ઠાનો નવવર્ષના દિવસે જ દુકાન ખોલતા નથી. ઘણા વેપારીઓ દિવાળીની રજાઓ પછી લાભ પાંચમ પર નિયમિત કારોબાર શરૂ કરે છે.
આજે વેપારનો હિસાબ કાગળના ચોપડાઓમાંથી નીકળીને કમ્પ્યુટર, મોબાઈલ અને ડિજિટલ એકાઉન્ટિંગ સોફ્ટવેર સુધી પહોંચી ચૂક્યો છે. આ છતાં ગુજરાતમાં ચોપડા પૂજનનું સાંસ્કૃતિક મહત્વ જળવાઈ રહ્યું છે. ઘણા વેપારીઓ પ્રતીકાત્મક રીતે નવા ચોપડાની પૂજા કરે છે, જ્યારે કેટલાક પોતાના કમ્પ્યુટર અને ડિજિટલ એકાઉન્ટિંગ સિસ્ટમને પણ પૂજનમાં સામેલ કરે છે. આ પરંપરા દર્શાવે છે કે ગુજરાતમાં વેપાર માત્ર આર્થિક પ્રવૃત્તિ નથી, પરંતુ પારિવારિક વારસો અને ધાર્મિક વિશ્વાસ સાથે જોડાયેલો વિષય પણ છે.
ગુજરાતી નવવર્ષ પર લોકો એકબીજાને ‘સાલ મુબારક’ અને ‘નૂતન વર્ષાભિનંદન’ કહીને શુભેચ્છાઓ આપે છે. ઘરોમાં વિશેષ વાનગીઓ બને છે, મંદિરોમાં દર્શન કરવામાં આવે છે અને પરિવારના વડીલોના આશીર્વાદ લેવામાં આવે છે.
આ રીતે દિવાળી પછી આવનારું ગુજરાતી નવવર્ષ માત્ર કેલેન્ડર બદલવાનો અવસર નથી, પરંતુ નવા વિશ્વાસ, નવા હિસાબ અને નવી શરૂઆતનો ઉત્સવ પણ છે.