ગુજરાત સહિત દેશના 23 રાજ્યોમાં શાકભાજીમાં જંતુનાશક દવાઓના અવશેષો મળી આવ્યા છે, જે ખાદ્ય સુરક્ષા અને આરોગ્ય માટે ચિંતાનો વિષય છે. 2023-2026 દરમિયાન ગુજરાતમાં શાકભાજી અને ફળના 6,035 નમૂનાઓની તપાસ કરવામાં આવી હતી, જેમાંથી 170 નમૂનાઓમાં પેસ્ટિસાઇડ્સનું પ્રમાણ નિર્ધારિત મર્યાદા કરતાં વધુ જોવા મળ્યું છે. દેશભરમાં કુલ 70,652 નમૂનાઓ લેવામાં આવ્યા હતા, જેમાંથી 3.1 ટકા નમૂનાઓમાં જંતુનાશકના અવશેષો મર્યાદાથી વધુ હતા.
રાજ્યવાર આંકડા જોઈએ તો સૌથી વધુ નમૂનાઓ કર્ણાટકમાં (9,176) લેવાયા છે, ત્યારબાદ તેલંગાણા (8,198), પંજાબ (6,582), ગુજરાત (6,035) અને હિમાચલ પ્રદેશ (5,765)નો સમાવેશ થાય છે. જંતુનાશકના વધુ પ્રમાણવાળા નમૂનાઓની વાત કરીએ તો તેલંગાણા 486 નમૂનાઓ સાથે પ્રથમ સ્થાને છે, કર્ણાટક 334 સાથે બીજા, મહારાષ્ટ્ર 260 સાથે ત્રીજા, ગુજરાત 170 સાથે ચોથા અને હરિયાણા 152 સાથે પાંચમા સ્થાને છે.
નિષ્ણાતોના મતે શાકભાજીમાં જંતુનાશકના અવશેષો મળવા એ એક બાબત છે અને તેનું પ્રમાણ સુરક્ષિત મર્યાદા કરતાં વધી જવું એ બીજી બાબત છે. મર્યાદાથી વધુ અવશેષો ધરાવતા નમૂનાઓ મળવા એ ખેતીની પદ્ધતિઓ, બજારમાં થતી તપાસ અને ગ્રાહકોની સુરક્ષા અંગે ચેતવણી સમાન છે. જંતુનાશકની અસર તેના પ્રકાર, માત્રા, શરીરમાં પ્રવેશવાના માર્ગ અને સંપર્કના સમયગાળા પર આધારિત હોય છે. કેટલાક રસાયણોના વધુ પ્રમાણમાં સંપર્કથી તાત્કાલિક તકલીફો થઈ શકે છે, જ્યારે અમુક રસાયણોના લાંબા ગાળાના સંપર્ક અંગે આરોગ્યલક્ષી ચિંતાઓ વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. પરંતુ શાકભાજીમાં અવશેષો મળી આવ્યા એટલે તે ખાવાથી ચોક્કસ બીમારી થશે જ એવું તારણ કાઢી શકાય નહીં.
જાણકારોના મતે ખેડૂતોએ પાક માટે મંજૂર દવાઓનો યોગ્ય માત્રામાં ઉપયોગ કરવો, છંટકાવ વખતે સુરક્ષાનાં સાધનો પહેરવાં અને લણણી પહેલાં દવાના લેબલ પર જણાવેલો જરૂરી સમય જાળવવો જોઈએ. ખાદ્ય સુરક્ષા તંત્રે બજારો અને પુરવઠા વ્યવસ્થામાંથી નિયમિત નમૂનાઓ લઈને તપાસ કરવી અને નિર્ધારિત મર્યાદા કરતાં વધુ અવશેષો ધરાવતા નમૂનાઓ સામે નિયમ મુજબ કાર્યવાહી કરવી જરૂરી છે. ગ્રાહકોએ શાકભાજી પર અસામાન્ય ગંધ કે દેખાવ હોય તો તેનો ઉપયોગ ટાળવો જોઈએ, પરંતુ દેખાવ અને ગંધ સામાન્ય હોય એટલે શાકભાજી જંતુનાશકમુક્ત છે એવું માની લેવું નહીં.
જંતુનાશકોના ઊંચા પ્રમાણના સંપર્કથી ઊબકા, ઊલટી, પેટમાં દુખાવો, ચક્કર, વધુ પડતો પરસેવો અને ચેતાતંત્રને લગતી તકલીફો થઈ શકે છે. ચોક્કસ રસાયણોનો વધુ પડતો અથવા લાંબા ગાળાનો સંપર્ક યકૃત, મૂત્રપિંડ અને અન્ય શારીરિક તંત્રો પર અસર કરી શકે છે. તેની ગંભીરતા રસાયણના પ્રકાર અને સંપર્કની માત્રા પર નિર્ભર છે. બાળકો અને ગર્ભવતી મહિલાઓ માટે ખાદ્ય સુરક્ષાની ખાસ કાળજી જરૂરી છે, કારણ કે બાળકોના શરીરનું વજન ઓછું હોવાથી સમાન માત્રાના સંપર્કની અસર પ્રમાણમાં વધારે હોઈ શકે છે.