ગુજરાતમાં ફળદ્રુપ જમીન પર સોલર પેનલ મૂકવા પર નિયંત્રણની ચર્ચા, આણંદ-વડોદરામાં વધતું વલણ

ગુજરાત સરકાર ફળદ્રુપ ખેતીની જમીન પર સોલર પેનલ લગાવવા પર નિયંત્રણ લાદવા માટે નવી નીતિ ઘડવા અંગે વિચારણા કરી રહી છે. ચરોતર વિસ્તારમાં ફળદ્રુપ ખેતીની જમીન સોલર કંપનીઓને ભાડે આપવાનું વલણ આણંદ અને વડોદરા જિલ્લામાં વધી રહ્યું છે. ખેતીલાયક જમીનનો ઉપયોગ ખેતી માટે જળવાઈ રહે અને વધતા સોલર પ્રોજેક્ટ્સને કારણે કૃષિ ઉત્પાદન પર અસર ન પડે, તે આ વિચારણા પાછળનો મુખ્ય હેતુ છે.

રાજ્યના કૃષિ વિભાગના અભ્યાસ મુજબ મધ્ય ગુજરાતના ચરોતર વિસ્તારમાં ખેડૂતો ફળદ્રુપ જમીન સોલર પાવર કંપનીઓને ભાડે આપી રહ્યા છે. આ વલણ ખાસ કરીને આણંદ અને વડોદરા જિલ્લામાં જોવા મળી રહ્યું છે. ખેતીના વધતા ખર્ચ, પાકની અનિશ્ચિત આવક અને હવામાનને કારણે થતા નુકસાનથી બચવા માટે ખેડૂતો લાંબા ગાળાની નિશ્ચિત ભાડાની આવક તરફ આકર્ષાઈ રહ્યા છે.

અહેવાલ મુજબ, સોલર કંપનીઓ જમીનમાલિકોને પ્રતિ એકર વાર્ષિક ₹60,000થી ₹65,000 સુધીનું ભાડું આપે છે. આ કરાર સામાન્ય રીતે 30 વર્ષ માટે હોય છે અને દર વર્ષે ભાડામાં 5%નો વધારો કરવાની જોગવાઈ પણ હોઈ શકે છે. કેટલાક કરારમાં જમીનમાલિકોને સોલર પ્લાન્ટમાં સુપરવાઇઝર તરીકે કામ કરવાની તક પણ મળે છે, જેના માટે દર મહિને ₹12,000 સુધીનો પગાર આપવામાં આવે છે.

કૃષિ વિભાગના અભ્યાસમાં ચેતવણી આપવામાં આવી છે કે ખેતીની જમીનનો સોલર પ્રોજેક્ટ્સ માટે સતત ઉપયોગ થવાથી લાંબા ગાળે કૃષિ ઉત્પાદન પર અસર પડી શકે છે. ટૂંકા ગાળામાં એટલે કે એકથી પાંચ વર્ષ દરમિયાન ફળદ્રુપ ખેતીની જમીનની ઉપલબ્ધતામાં સ્થાનિક સ્તરે ઘટાડો થઈ શકે છે. લાંબા ગાળામાં 10થી 30 વર્ષ દરમિયાન જમીનની ઉપરની ફળદ્રુપ સપાટીને નુકસાન થવાનું જોખમ ઊભું થઈ શકે છે.

ખેતીલાયક જમીન ઘટવાથી ભવિષ્યમાં અનાજનું ઉત્પાદન ઘટી શકે છે અને અન્ય વિસ્તારોમાંથી અનાજ મંગાવવાની જરૂરિયાત વધી શકે છે. ઉપરાંત, ખેતી ઘટવાથી પશુઓ માટેના ચારા અને પાકના અવશેષોની ઉપલબ્ધતા ઘટી શકે છે. તેની અસર દૂધ ઉત્પાદન અને ડેરી સહકારી વ્યવસ્થા પર પણ પડી શકે છે.

ફળદ્રુપ જમીન પર સોલર પેનલ લગાવવાથી કૃષિ ઉત્પાદકતાને લાંબા ગાળે નુકસાન થઈ શકે તેવી કૃષિ વિભાગની ચિંતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને ગુજરાત સરકાર નિયંત્રણો લાદવાની દરખાસ્ત પર વિચાર કરી રહી છે. જોકે, અહેવાલ મુજબ આ અંગે અંતિમ નિર્ણય લેવાયો હોવાની કે નવી નીતિ અમલમાં આવી ગયા હોવાની પુષ્ટિ નથી.

સરકાર સમક્ષ એક તરફ સ્વચ્છ ઊર્જાને પ્રોત્સાહન આપવાનો અને બીજી તરફ ફળદ્રુપ જમીન, ખાદ્ય સુરક્ષા તથા ખેડૂતોની લાંબા ગાળાની આજીવિકાનું રક્ષણ કરવાનો પડકાર છે.