ભાદરવામાં તડકો તો સામાન્ય છે, પણ આ વખતે આસો મહિનામાં પણ ગરમી કાળઝાળ રહી છે. ગુજરાતમાં નવ વર્ષ બાદ ઓક્ટોબરમાં આટલી બધી ગરમી પડી છે. ડીસા અને ભુજમાં તાપમાન 40 ડિગ્રીએ પહોંચી ગયું છે, જે રેકોર્ડ છે. ઓક્ટોબરના અંત સુધીમાં સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છનું તાપમાન પણ 40 ડિગ્રી સુધી પહોંચી શકે છે.
તો ઓક્ટોબરમાં આટલી ગરમી કેમ પડે છે?
ઓક્ટોબરમાં મે જેવી ગરમી પડવા પાછળ મુખ્યત્વે ચાર કારણો જવાબદાર છે. આ ઉપરાંત બીજા પણ કારણો છે.
એક કારણ છે — પશ્ચિમી વિક્ષોભ (વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ)ની ગતિવિધિ નબળી પડી જવી. વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ એ ભૂમધ્ય સાગર ક્ષેત્રમાં બનતી હવામાન પ્રણાલી છે. તેનાથી ઉત્તર ભારતમાં ઠંડક અને વરસાદ આવે છે. ઓક્ટોબરની શરૂઆતમાં તેની અસર નબળી પડતાં ઠંડીની ગતિવિધિ ધીમી પડી જાય છે. શહેરીકરણને કારણે આ સ્થિતિ વધારે અનુભવાય છે. ઊંચી ઇમારતો અને ડામરના રસ્તા સૂર્યની ગરમી શોષી શકતા નથી.
બીજું કારણ — સપ્ટેમ્બરમાં સારો વરસાદ ન થયો. સામાન્ય રીતે સપ્ટેમ્બરમાં સારો વરસાદ થાય છે, પણ આ વખતે છેલ્લા એક દાયકાનો સૌથી ઓછો વરસાદ પડ્યો. તાપમાન ઘટવાને બદલે 35 ડિગ્રીથી ઉપર પહોંચી ગયું. ઉત્તર ભારતમાં પણ વરસાદ ઓછો થતાં ભેજ વધી ગયો, જેની અસર હવે ગરમી સ્વરૂપે દેખાઈ રહી છે. ચોમાસાએ વહેલી વિદાય લેતાં પણ ઓક્ટોબરમાં તાપમાન વધ્યું છે.
ત્રીજું કારણ — અલનીનોની અસર. અલનીનો એટલે પ્રશાંત મહાસાગરનું પાણી અસામાન્ય રીતે ગરમ થવું. સપ્ટેમ્બરમાં જ પ્રશાંત મહાસાગરના કેટલાક ભાગોમાં પાણીનું તાપમાન 3 ડિગ્રી વધી ગયું છે. અમેરિકાના નેશનલ ઓશનિક એન્ડ એટમોસ્ફેરિક એડમિનિસ્ટ્રેશન (NOAA)ના જણાવ્યા અનુસાર 2026ના અંત સુધીમાં આ અલનીનો છેલ્લા 80 વર્ષમાં ન થયું હોય એટલું શક્તિશાળી બનશે. એટલે ચાલુ અને આવતા વર્ષે પણ ભારે ગરમી પડી શકે છે. આ કારણથી જ ગુજરાતમાં ગરમી રેકોર્ડ તોડી રહી છે.
ગુજરાતમાં 'ઓક્ટોબર હીટ'ની અસર કેટલી?
ચોમાસા પછી અચાનક તડકો પડવો, તેને 'ઓક્ટોબર હીટ' કહેવાય છે. સપ્ટેમ્બરના અંતમાં ચોમાસું વિદાય થાય પછી ગુલાબી ઠંડીને બદલે તાપમાન 34થી 40 ડિગ્રી સુધી પહોંચી જાય છે. વરસાદી વાદળો હટતાં જ સૂર્ય જમીન સુકવવા આકરો તપે છે. આ વખતે ભાદરવાનો તડકો પણ અસહ્ય બન્યો છે.
હીટ ઇન્ડેક્સની વાત કરીએ તો 36 ડિગ્રી તાપમાન અને 60% ભેજ હોય ત્યારે બફારો અસહ્ય બને છે. હાઈપ્રેશરના કારણે હવા નીચે બેસે છે અને સંકોચાઈને વધુ ગરમ થાય છે. આ પ્રણાલી તપેલા પરના ઢાંકણની જેમ ગરમ હવાને જમીન પાસે કેદ રાખે છે. વાદળ વગરનો સીધો તડકો ભીની જમીનમાંથી વધુ બાષ્પીભવન કરાવે છે, જેથી હવામાં ભેજ વધે છે અને બફારો થાય છે.
આસોમાં આટલી ગરમી પડવાના બીજા પણ કારણો છે. ગુજરાતનો 1,600 કિલોમીટર લાંબો દરિયાકિનારો સતત ભેજને રાજ્યના મેદાનોમાં મોકલે છે. ઉત્તર-પૂર્વમાંથી થારના રણની સૂકી અને ધખધખતી ગરમ હવા ગુજરાતમાં પ્રવેશે છે અને દરિયાઈ ભેજ સાથે અથડાય છે. ગુજરાતમાં મધ્યમ ઊંચાઈના પર્વતો છે, અતિશય ઊંચા પહાડો નથી, એટલે ગરમ અને ભેજવાળી હવા લાંબા સમય સુધી જમીન પર રોકાઈ રહે છે. ઉત્તર ભારતના દબાણથી જમીન પરથી ફૂંકાતા પવનો બપોરે દરિયાઈ પવનોને રોકે છે, પરિણામે શહેરો મોડી સાંજ સુધી તપે છે. સાંજે દરિયાઈ પવન ગરમ જમીન પર પહોંચે ત્યારે ઠંડકને બદલે વાતાવરણને વધુ ચીકણું બનાવે છે.
તાપમાનના રેકોર્ડ
રાજ્યમાં ઉત્તર-પશ્ચિમી પવનો ફૂંકાઈ રહ્યા છે, જેનાથી ગરમીનું જોર વધશે અને ઉનાળા જેવી ગરમી અનુભવાશે. અત્યારે મોટાભાગના શહેરોમાં તાપમાન 36 ડિગ્રીથી ઉપર છે. અમદાવાદમાં 5 ઓક્ટોબર 1920ના દિવસે 42 ડિગ્રી તાપમાન નોંધાયું હતું, એટલે કે 106 વર્ષ પહેલાં. ત્યાર બાદ 2017ના ઓક્ટોબરમાં અમદાવાદનું તાપમાન 39 ડિગ્રી સુધી પહોંચ્યું હતું અને હવે 38.2 ડિગ્રી નોંધાયું છે. ડીસા અને ભુજમાં પણ ગરમીએ રેકોર્ડ બનાવ્યો છે.