સુરત: સપ્ટેમ્બર મહિનો પૂરો થવા આવ્યો છે અને ખરીફ સીઝન પણ નિર્ણાયક તબક્કામાં પહોંચી ગઈ છે. પરંતુ આ વર્ષે સૌરાષ્ટ્ર, કચ્છ અને ઉત્તર ગુજરાતમાં લાંબા ગાળાની સરેરાશ કરતાં લગભગ 43.77 ટકા ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે. આ વિસ્તારોના ખેડૂતો માટે આ ચિંતાનો વિષય છે, કારણ કે ખરીફ સીઝનમાં વરસાદનો સમય અને તેનું વિતરણ પાકની ઉપજ માટે ખૂબ મહત્વનું છે.
આ વર્ષે વરસાદની પેટર્ન અસમાન અને અનિયમિત રહી છે. આથી કપાસ, મગફળી અને સોયાબીન જેવા મુખ્ય ખરીફ પાકો પર અસર જોવા મળી રહી છે અને નવા પડકારો ઊભા થયા છે.
હવે ખરીફ સીઝનના આ મહત્વના તબક્કે ખેડૂતોએ ઉપજની ગુણવત્તા વધારવા પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. પોતાના ખેતરોનું નિયમિત નિરીક્ષણ કરવું જોઈએ, જેથી પાકમાં પાણી અને જમીનમાં ભેજની ઉપલબ્ધતા ખબર પડે. ત્યારબાદ પાકની વર્તમાન સ્થિતિ અને જમીનમાં ઉપલબ્ધ ભેજના આધારે સમયસર વ્યવસ્થાપન કરવું જોઈએ.
ખેડૂતોએ જમીનમાં ભેજનું સ્તર, ખેતરમાંથી પાણીનો નિકાલ, જીવાતોની હાજરી અને રોગોનાં પ્રારંભિક લક્ષણો પર બારીકાઈથી નજર રાખવી જોઈએ. ઓછા વરસાદને કારણે આ સમસ્યાઓ સરળતાથી ઊભી થઈ શકે છે. અઠવાડિયામાં બે વખત ખેતરોની મુલાકાત લેવી જોઈએ, જેથી પાન, કળીઓ કે ટિંડા પર દેખાતાં કોઈપણ અસામાન્ય લક્ષણો તરત ઓળખાય અને તેના પર કાર્યવાહી થાય.
બદલાતા હવામાન અને ભેજના સ્તરમાં થતા ઉતાર-ચઢાવને કારણે કપાસના પાકમાં જીવાતો અને રોગોનું જોખમ વધી શકે છે. કપાસનો પાક હવે ટિંડા બનવાના તબક્કામાં પહોંચી ગયો છે. તેથી ધ્યાન ફક્ત જીવાતોના નિયંત્રણ પર નહીં, પણ હાલના ટિંડાઓની સુરક્ષા અને જીવાતોની સંખ્યા વધતી અટકાવવા પર હોવું જોઈએ, જેથી ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી ઉપજ મળી શકે.
ખેડૂતોએ સૌપ્રથમ મલ્ચિંગ અને ખેતીની અન્ય ઉપલબ્ધ પદ્ધતિઓ દ્વારા જમીનમાં રહેલો ભેજ જાળવી રાખવા પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. પણ ખૂબ વધારે સિંચાઈ પણ સમસ્યા ઊભી કરી શકે છે, કારણ કે ભેજની સ્થિતિમાં અચાનક ફેરફાર પાક પર તણાવ લાવી શકે છે. આ તબક્કે બીજું મહત્વનું પગલું છે જીવાતોનું વધુ નિરીક્ષણ અને છોડના પોષણનું રક્ષણ. વિચાર્યા વગર ખાતર નાખવું ટાળવું જોઈએ. પોષક તત્વોનું વ્યવસ્થાપન જમીન અને પાકની જરૂરિયાતોના આધારે થવું જોઈએ.
અસમાન હવામાનને કારણે સોયાબીનના પાકમાં પણ જીવાતો અને રોગોનું વ્યવસ્થાપન પડકારજનક બની શકે છે. મગફળીના પાકમાં ખેતરમાં વધુ પડતો ભેજ અને પાણી ભરાઈ જવાથી મૂળના સડવા અને અન્ય રોગોનું જોખમ વધી શકે છે. તેથી ખેતરમાંથી પાણીનો યોગ્ય નિકાલ જાળવવો ખૂબ જરૂરી છે. ઓછા વરસાદવાળા વિસ્તારોમાં જમીનમાં રહેલા ભેજનો યોગ્ય ઉપયોગ અને પાકની જરૂરિયાત મુજબ સિંચાઈ કરવી ખૂબ મહત્વની બને છે.
આજના સમયમાં પાક સંરક્ષણની પદ્ધતિ ફક્ત જંતુનાશકોના ઉપયોગ પૂરતી મર્યાદિત ન હોવી જોઈએ. તેના બદલે સંકલિત પાક વ્યવસ્થાપન વ્યૂહરચના અપનાવવી વધુ અસરકારક સાબિત થઈ શકે છે. તેમાં ખેતરનું નિરીક્ષણ, સંતુલિત પોષણ, પાણીનું યોગ્ય વ્યવસ્થાપન, સમયસર નીંદણ નિયંત્રણ અને જરૂરિયાત મુજબ વૈજ્ઞાનિક પાક સંરક્ષણના ઉપાયોનો સમાવેશ થાય છે.
આ ઉપરાંત બદલાતા હવામાન વચ્ચે ખેડૂતો માટે સ્થાનિક કૃષિ નિષ્ણાતો અને વિશ્વસનીય સલાહ આપતા સ્રોતો પાસેથી સમયસર માહિતી મેળવવી પણ એટલી જ જરૂરી છે. હવામાનના અનિશ્ચિત વર્તનને સંપૂર્ણપણે નિયંત્રિત કરી શકાતું નથી, પરંતુ વૈજ્ઞાનિક માહિતી, પાકનું નિયમિત નિરીક્ષણ અને સમયસર વ્યવસ્થાપન દ્વારા તેની અસર ઘણી હદ સુધી ઘટાડી શકાય છે.
ખરીફ સીઝનના આ મહત્વના તબક્કે સૌરાષ્ટ્ર, કચ્છ અને ઉત્તર ગુજરાતના ખેડૂતો માટે સૌથી મહત્વનો સંદેશ એ છે કે તેઓ જમીન અને પાકની વર્તમાન સ્થિતિ ધ્યાનમાં રાખીને પાકની ઉપજ અને ગુણવત્તા પર ધ્યાન આપે. ખેતરની સ્થિતિ સમજીને સમયસર નિર્ણયો લેવા ખૂબ જરૂરી છે. આ અભિગમ પાકની ગુણવત્તા અને ઉપજ જાળવી રાખવા ઉપરાંત સંભવિત નુકસાન ઘટાડવામાં પણ મદદ કરી શકે છે.