ભારતમાં ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસ ટેક્સ (GST) લગભગ દરેક વસ્તુ અને સેવા પર લાગુ પડે છે. પરંતુ કેટલીક વસ્તુઓને GSTમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે અથવા તેના પર શૂન્ય ટકા ટેક્સ લાગે છે. આમાં રોજિંદી ખાદ્ય ચીજો, આરોગ્ય સેવાઓ, શિક્ષણ સેવાઓ અને પરંપરાગત વસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે. આ વસ્તુઓને GSTના દાયરામાંથી બહાર રાખવાનો મુખ્ય હેતુ જરૂરી ચીજવસ્તુઓ અને સેવાઓ સામાન્ય લોકો માટે પરવડે તેવી રાખવાનો છે.
1. પાયાની ખાદ્ય ચીજવસ્તુઓ
ઘણી તાજી અને ખુલ્લી વેચાતી ખાદ્ય ચીજોને GSTમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે. તેમાં તાજું દૂધ, દહીં, લસ્સી અને છાશનો સમાવેશ થાય છે, જ્યારે તેનું વેચાણ ખુલ્લા અથવા બિન-બ્રાન્ડેડ સ્વરૂપમાં થાય છે.
ચોખા, ઘઉં, લોટ, ચણાનો લોટ અને કઠોળ જેવી ખુલ્લી વેચાતી અનાજની ચીજવસ્તુઓ પણ છૂટના દાયરામાં આવે છે. તાજાં ફળો અને શાકભાજી, જેમાં બટાકા, ડુંગળી અને ટામેટાંનો સમાવેશ થાય છે, સામાન્ય રીતે GSTમુક્ત હોય છે.
તાજું માંસ, માછલી, ઈંડાં અને ચિકનને પણ લાગુ શરતો હેઠળ છૂટ મળે છે. અન્ય પાયાની વસ્તુઓમાં મીઠું, ખુલ્લું કુદરતી મધ, બ્રેડ, ખાખરા, ચપાતી અને રોટલીનો સમાવેશ થાય છે. જોકે, પેકેજિંગ અને બ્રાન્ડિંગના આધારે કેટલીક વસ્તુઓ પર GST લાગુ થઈ શકે છે.
2. શિક્ષણ અને અભ્યાસ સામગ્રી
શિક્ષણ પણ એવું ક્ષેત્ર છે, જેમાં GSTમાંથી ઘણી સેવાઓને મુક્તિ આપવામાં આવી છે. પાત્ર શાળાઓ અને ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી શૈક્ષણિક સેવાઓ સામાન્ય રીતે GSTમુક્ત હોય છે.
કેટલીક મૂળભૂત શૈક્ષણિક અને સ્ટેશનરીની વસ્તુઓ પર પણ ટેક્સમાં છૂટ અથવા શૂન્ય દર લાગુ પડે છે. તેમાં બાળકોની નોટબુક, પેન્સિલ, ઇરેઝર, શાર્પનર અને ડ્રોઇંગ બુક જેવી વસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે.
આ ઉપરાંત, પુસ્તકો, અખબારો, નકશા, એટલાસ અને ગ્લોબ જેવી છાપેલી શૈક્ષણિક તથા વાંચન સામગ્રી પર લાગુ GSTના નિયમો મુજબ રાહત મળે છે.
3. આરોગ્ય સેવાઓ અને દવાઓ
આરોગ્ય સેવાઓને આવશ્યક સેવા માનવામાં આવે છે. તેથી ડૉક્ટરો અને પાત્ર આરોગ્ય સંસ્થાઓ દ્વારા આપવામાં આવતી ઘણી સેવાઓને GSTમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે. તેમાં ક્લિનિક અને હોસ્પિટલની પાત્ર સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે. એમ્બ્યુલન્સ સેવા પણ આ શ્રેણીમાં આવે છે.
GSTના માળખામાં કેટલીક દવાઓ અને તબીબી ઉત્પાદનોને પણ રાહત આપવામાં આવે છે. કેન્સર અને દુર્લભ બીમારીઓની સારવારમાં ઉપયોગમાં લેવાતી કેટલીક જીવનરક્ષક દવાઓ તેમજ મેડિકલ ગ્રેડ ઑક્સિજન પર પણ લાગુ નિયમો મુજબ ટેક્સમાં રાહત મળે છે.
માનવ રક્ત, ગર્ભનિરોધક ઉત્પાદનો અને સાંભળવામાં મદદરૂપ થનારા કેટલાક ઉપકરણો પર પણ લાગુ જોગવાઈઓ હેઠળ છૂટ મળી શકે છે.
આ ઉપરાંત, તાજેતરના GST ફેરફારો હેઠળ લાગુ નિયમો અને શરતો અનુસાર વ્યક્તિગત આરોગ્ય વીમા અને જીવન વીમા પૉલિસી પર પણ ટેક્સમાં રાહત આપવામાં આવી છે.
4. માટીનાં વાસણો અને પરંપરાગત વસ્તુઓ
GSTમાંથી મુક્તિ મેળવતી વસ્તુઓમાં કેટલીક પરંપરાગત અને સાંસ્કૃતિક રીતે મહત્ત્વપૂર્ણ વસ્તુઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. તેમાં લાગુ શરતો હેઠળ માટીનાં વાસણો, માટીના દીવા, ખાદીનું સૂતર અને ખાદીનું કાપડ સામેલ છે.
પૂજાની સામગ્રી, ધાર્મિક સ્થળો પરથી મળતો પ્રસાદ અને કેટલીક મૂર્તિઓ અથવા પ્રતિમાઓ પર પણ વસ્તુના પ્રકાર અને તેના વેચાણ કે પુરવઠાની પરિસ્થિતિના આધારે GSTમાંથી છૂટ મળી શકે છે.
5. પેટ્રોલ, ડીઝલ અને વીજળી પર GST કેમ નથી લાગતો?
પેટ્રોલ, ડીઝલ, ક્રૂડ ઓઇલ, કુદરતી ગૅસ, માનવ વપરાશ માટેનો આલ્કોહોલ અને વીજળી જેવી વસ્તુઓ GSTના વર્તમાન માળખાની બહાર છે.
આનો અર્થ એ નથી કે તેના પર કોઈ જ ટેક્સ લાગતો નથી. આ વસ્તુઓ પર લાગુ કાયદા અને નિયમો મુજબ વેટ (VAT), એક્સાઇઝ ડ્યૂટી અથવા અન્ય પ્રકારના કર લાગુ થઈ શકે છે.
આ વસ્તુઓને ટેક્સમાંથી મુક્તિ શા માટે આપવામાં આવે છે?
આવશ્યક વસ્તુઓ અને સેવાઓ પર ટેક્સમાં રાહત આપવાનો મુખ્ય હેતુ સામાન્ય લોકોની ખરીદશક્તિ જાળવી રાખવાનો છે. ખાદ્ય ચીજવસ્તુઓ, દવાઓ અને આરોગ્ય સેવાઓ દરેક વ્યક્તિની મૂળભૂત જરૂરિયાતો છે.
જો આવી વસ્તુઓ પર વધુ ટેક્સ લાગુ કરવામાં આવે, તો ખાસ કરીને ઓછી અને મધ્યમ આવક ધરાવતા પરિવારો પર આર્થિક બોજ વધી શકે છે. તેથી સરકાર કેટલીક આવશ્યક વસ્તુઓ અને સેવાઓને GSTમાંથી મુક્તિ આપે છે અથવા તેના પર ઓછો ટેક્સ લાગુ કરે છે.