આજકાલ લોકો કેમિકલવાળી વસ્તુઓ છોડીને કુદરતી અને પર્યાવરણને અનુકૂળ વિકલ્પો તરફ વળી રહ્યા છે. સાબુ હોય કે વાળની સંભાળની પ્રોડક્ટ્સ, નેચરલ વસ્તુઓનો ટ્રેન્ડ વધી રહ્યો છે. આવામાં પરંપરાગત દેશી ઉપાયો ફરી ચર્ચામાં આવ્યા છે. એમાંનો એક છે અરીઠા.
જૂના સમયમાં અરીઠાનો ઉપયોગ વાળ ધોવાથી લઈને કપડાં સાફ કરવા સુધી થતો હતો. આજે પણ ઘણા લોકો તેના સૂકા ફળ બજારમાંથી ખરીદે છે. પણ શું તમે જાણો છો કે અરીઠાનો છોડ ઘરે પણ ઉગાડી શકાય છે? હા, બીજમાંથી અરીઠાનો છોડ તૈયાર કરી શકાય છે. જોકે, સમય જતાં આ છોડ મોટું ઝાડ બની શકે છે, તેથી તેને યોગ્ય જગ્યા આપવી જરૂરી છે.
અરીઠા શા માટે ખાસ છે?
અરીઠાને અંગ્રેજીમાં સોપનટ કે સોપબેરી કહેવાય છે. તેના ફળના બહારના છોતરામાં સૅપોનિન નામનું કુદરતી તત્ત્વ હોય છે. પાણી સાથે ભળતાં જ આ તત્ત્વ ફીણ બનાવે છે અને ગંદકી તથા તેલ દૂર કરવામાં મદદ કરે છે. એટલે જ પરંપરાગત રીતે અરીઠાનો ઉપયોગ વાળ, કપડાં અને કેટલીક ઘરગથ્થુ વસ્તુઓની સફાઈમાં થતો આવ્યો છે. જોકે, તેનો ઉપયોગ કરતી વખતે ત્વચા અને આંખોની સુરક્ષાનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે.
ઘરે અરીઠાનો છોડ કેવી રીતે ઉગાડવો?
અરીઠાનો છોડ સામાન્ય રીતે બીજમાંથી ઉગાડી શકાય છે. તેના માટે પાકેલા અરીઠાનું ફળ લઈને બીજ અલગ કરો અને સારી રીતે સાફ કરો. પછી બીજને થોડા દિવસ સૂકવીને માટીમાં વાવી શકાય છે. અસમ ફોરેસ્ટ ડિપાર્ટમેન્ટની નર્સરી ગાઇડ મુજબ, પાકેલા અરીઠાના બીજને 2થી 3 દિવસ તડકામાં સૂકવીને વાવી શકાય છે. બીજને અંકુરિત થવામાં આશરે 30થી 40 દિવસ લાગી શકે છે.
શરૂઆતમાં બીજને નાના કુંડા કે કન્ટેનરમાં ઉગાડી શકાય છે. છોડ થોડો મોટો થાય પછી તેને વધુ જગ્યા ધરાવતા કુંડા કે ખુલ્લી જમીનમાં સ્થાનાંતરિત કરવો યોગ્ય છે. કારણ કે અરીઠાનો છોડ આગળ જતાં મોટું ઝાડ બની શકે છે.
કેવી માટી અને કેટલો તડકો જરૂરી?
અરીઠાના છોડ માટે એવી માટી પસંદ કરો જેમાં પાણી ભરાઈ ન રહે. સામાન્ય બગીચાની માટીમાં ઓર્ગેનિક ખાતર કે કમ્પોસ્ટ ભેળવીને વાપરી શકાય છે. છોડની સારી વૃદ્ધિ માટે પૂરતો સૂર્યપ્રકાશ જરૂરી છે. શરૂઆતના તબક્કામાં માટીની ભેજ અને પાણી આપવાની નિયમિતતા પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. છોડ મોટો થયા પછી સામાન્ય રીતે ઓછી સંભાળમાં પણ વિકાસ કરી શકે છે.
પાણી આપતી વખતે આ ભૂલ ન કરો
નાના અરીઠાના છોડને જરૂરિયાત મુજબ પાણી આપો, પણ કુંડામાં પાણી ભરાઈ ન રહે તેનું ખાસ ધ્યાન રાખો. સતત ભીની માટી રહે તો મૂળને નુકસાન થઈ શકે છે. ખાસ કરીને વરસાદની ઋતુમાં કુંડામાંથી વધારાનું પાણી બહાર નીકળી જાય તેવી યોગ્ય ડ્રેનેજ વ્યવસ્થા હોવી જરૂરી છે.
અરીઠાના ફળમાંથી બનાવો કુદરતી ક્લીનર
જ્યારે અરીઠાના ફળ ઝાડ પર પાકવા લાગે અને સૂકવા લાગે, ત્યારે તેને એકત્ર કરીને સારી રીતે સૂકવી શકાય છે. પછી તેના છોતરાને પાણીમાં પલાળીને અથવા ઉકાળીને કુદરતી ક્લીનિંગ લિક્વિડ તૈયાર કરવામાં આવે છે. છોતરામાં રહેલું સૅપોનિન પાણીમાં ફીણ બનાવે છે. આ જ ગુણધર્મને કારણે રીઠાનો ઉપયોગ પરંપરાગત રીતે કુદરતી શેમ્પૂ અને ક્લીનર તરીકે થતો આવ્યો છે.
વાળ ધોવામાં પણ ઉપયોગી
અરીઠાનો ઉપયોગ લાંબા સમયથી વાળની સફાઈ માટે કરવામાં આવે છે. તેના છોતરાને પાણીમાં પલાળીને અથવા ઉકાળીને પછી ગાળવામાં આવે છે. તૈયાર થયેલા પાણીનો ઉપયોગ વાળ સાફ કરવા માટે કરવામાં આવે છે. આજે પણ કેટલીક હર્બલ હેર-ક્લીનિંગ પ્રોડક્ટ્સમાં અરીઠાનો ઉપયોગ થાય છે. જોકે, પહેલીવાર ઉપયોગ કરતા પહેલાં થોડી માત્રામાં પેચ ટેસ્ટ કરવો વધુ સલામત છે. આ ઉપરાંત, અરીઠાનું પાણી આંખોમાં ન જાય તેનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ.
કપડાં અને ઘરગથ્થુ સફાઈમાં પણ આવી શકે કામ
અરીઠાનો ઉપયોગ માત્ર વાળ ધોવા પૂરતો મર્યાદિત નથી. તેના ફળના છોતરામાંથી બનેલું પાણી કપડાં ધોવા અને ઘરની કેટલીક વસ્તુઓ સાફ કરવા માટે પણ વપરાય છે. આમ, અરીઠાનું ઝાડ ઘરે ઉગાડીને તમે મોંઘા સાબુ અને શેમ્પૂ પરનો ખર્ચ ઘટાડી શકો છો અને કુદરતી સફાઈના ફાયદા મેળવી શકો છો.