દિવાળી નજીક આવી રહી છે અને ફટાકડાના ધુમાડાથી થતા પ્રદૂષણની ચિંતા વચ્ચે સુપ્રીમ કોર્ટે દિલ્હી-એનસીઆરમાં 7 અને 8 નવેમ્બરના રોજ ફક્ત 'ગ્રીન ફટાકડા' ફોડવાની શરતી મંજૂરી આપી છે. આ ફટાકડા સવારે 6 થી 7 અને રાત્રે 8 થી 10 વાગ્યા સુધી જ ફોડી શકાશે. 9 નવેમ્બરથી ફરીથી સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લાગુ થશે.
જસ્ટિસ એમ.એમ. સુંદરેશ અને પી.બી. વરાલેની બેન્ચે આ આદેશ આપ્યો છે. કોર્ટનું માનવું છે કે અગાઉનો સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ અસરકારક સાબિત થયો ન હતો, કારણ કે લોકો ગ્રીન ફટાકડાના નામે ગેરકાયદેસર રીતે સામાન્ય ફટાકડા વેચતા અને ફોડતા હતા. તેથી, સંપૂર્ણ પ્રતિબંધને બદલે નિયંત્રિત છૂટ આપવામાં આવી છે.
ગ્રીન ફટાકડા શું છે? આ ફટાકડા 'વૈજ્ઞાનિક અને ઔદ્યોગિક સંશોધન પરિષદ-રાષ્ટ્રીય પર્યાવરણીય ઇજનેરી સંશોધન સંસ્થા' (CSIR-NEERI) દ્વારા ખાસ વૈજ્ઞાનિક ફોર્મ્યુલા અને ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને વિકસાવવામાં આવ્યા છે. આ ફટાકડા ઓછું પ્રદૂષણ ફેલાવે છે અને તેમાં ઝેરી રસાયણો હોતા નથી. દરેક બોક્સ પર QR કોડ ફરજિયાત છે, જેથી તેની પ્રામાણિકતા ચકાસી શકાય.
પરંપરાગત ફટાકડા અને ગ્રીન ફટાકડા વચ્ચેનો તફાવત સમજીએ. સામાન્ય ફટાકડામાં પોટેશિયમ નાઈટ્રેટ, સલ્ફર, બેરિયમ, સીસું (લેડ), આર્સેનિક અને પારો જેવી ઝેરી ધાતુઓ તેમજ વધુ માત્રામાં એલ્યુમિનિયમ વપરાય છે. તેને સળગાવવાથી પીએમ 2.5 અને પીએમ 10 કણો તથા સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ અને નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ જેવા હાનિકારક વાયુઓ નીકળે છે. તે મોટા શેલ ધરાવે છે અને બળ્યા પછી પુષ્કળ રાખ અને કચરો છોડે છે.
ગ્રીન ફટાકડામાં રાખનો ઉપયોગ થતો નથી અને તેના શેલ નાના હોય છે. તેમાં બેરિયમ કે અન્ય ઝેરી ભારે ધાતુઓ હોતી નથી. પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે તેમાં ઝિઓલાઇટ અને આયર્ન ઓક્સાઇડ ઉમેરવામાં આવે છે, જે ધૂળ અને ધુમાડાને દબાવી દે છે.
ઝિઓલાઇટ એક છિદ્રાળુ ખનિજ છે જે પોતાની અંદર ભેજ સાચવી રાખે છે. જ્યારે ફટાકડો ફૂટે છે અને ગરમી પેદા થાય છે ત્યારે ઝિઓલાઇટમાંથી આ ભેજ વરાળ બનીને બહાર આવે છે. આ વરાળ ફટાકડાના વિસ્ફોટમાંથી નીકળતી ઝીણી ધૂળ અને પ્રદૂષિત કણો (PM 2.5 અને PM 10) ને પોતાની સાથે ચોંટાડી દે છે. વરાળના સંપર્કથી આ કણો ભારે થઈ જાય છે અને હવામાં લાંબો સમય તરતા રહેવાને બદલે તરત જ જમીન પર બેસી જાય છે. આ રીતે તે ધૂળને હવામાં ફેલાતી અટકાવે છે.