દિવાળી નજીક આવતાં ફટાકડાના ઉત્સાહ સાથે વાયુ પ્રદૂષણની ચિંતા પણ વધે છે. આ વખતે સુપ્રીમ કોર્ટે દિલ્હી-NCR વિસ્તારમાં 7 અને 8 નવેમ્બર, 2026ના રોજ માત્ર ગ્રીન ફટાકડા ફોડવાની શરતી મંજૂરી આપી છે. ફટાકડા ફોડવાનો સમય સવારે 6 થી 7 અને રાત્રે 8 થી 10 વાગ્યા સુધીનો રાખવામાં આવ્યો છે.
આ નિયમો પછી લોકોના મનમાં પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે ગ્રીન ફટાકડા સામાન્ય ફટાકડાથી કેટલા અલગ છે? શું તેનાથી બિલકુલ ધુમાડો થતો નથી? આવો જાણીએ.
ગ્રીન ફટાકડા એ ખાસ પ્રકારના પર્યાવરણને અનુકૂળ ફટાકડા છે, જે વૈજ્ઞાનિક અને ઔદ્યોગિક સંશોધન પરિષદની રાષ્ટ્રીય પર્યાવરણીય ઈજનેરી સંશોધન સંસ્થા (CSIR-NEERI) દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યા છે. તેમની ડિઝાઇન અને બનાવટની રીત પરંપરાગત ફટાકડાથી અલગ છે. તેમાં કાચો માલ ઓછો વપરાય છે, કદ નાનું હોય છે અને રાખ ઉત્પન્ન ન થાય તેવી સામગ્રીનો ઉપયોગ થાય છે. ખાસ વાત એ છે કે તેમાં એવા ઘટકો ઉમેરાય છે જે ફટાકડો ફૂટે ત્યારે ધૂળ અને ઝીણા કણો હવામાં ઉડતા અટકાવે છે.
સામાન્ય ફટાકડામાં રંગબેરંગી લાઈટ અને મોટા અવાજ માટે ઝેરી અને ભારે રસાયણો ભેળવવામાં આવે છે. તેમાં સલ્ફર, ઓક્સિડાઈઝર્સ અને રિડ્યુસિંગ એજન્ટ્સ મુખ્ય હોય છે. લાલ, લીલા કે વાદળી રંગ લાવવા માટે બેરિયમ નાઈટ્રેટ, એન્ટિમોની સલ્ફાઈડ, લિથિયમ, કોપર, સીસું અને એલ્યુમિનિયમ જેવી ભારે ધાતુઓ વપરાય છે, જે બળવાથી હવામાં અત્યંત ઝેરી વાયુઓ ભળે છે.
જ્યારે ગ્રીન ફટાકડામાં સીસું, બેરિયમ અને એલ્યુમિનિયમ જેવી ખતરનાક ધાતુઓનો ઉપયોગ થતો નથી. તેના બદલે ઝીઓલાઈટ અને આયર્ન ઓક્સાઈડ જેવા પદાર્થો વપરાય છે, જે સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ અને નાઈટ્રોજન ડાયોક્સાઈડ જેવા ઝેરી વાયુઓને કાબૂમાં રાખે છે.
ઘણા લોકો માને છે કે ગ્રીન ફટાકડાથી જરાય પ્રદૂષણ કે ધુમાડો થતો નથી, પરંતુ એવું નથી. CSIR-NEERIના આંકડા મુજબ, ગ્રીન ફટાકડા 100 ટકા પ્રદૂષણમુક્ત નથી. તે સામાન્ય ફટાકડાની સરખામણીમાં આશરે 30 ટકા ઓછું વાયુ પ્રદૂષણ ફેલાવે છે. ફોડવાથી ધુમાડો તો નીકળે જ છે, પરંતુ ઝેરી તત્વોની માત્રા ખૂબ ઓછી હોય છે, જેથી પર્યાવરણને થતું નુકસાન અમુક અંશે ઘટે છે.
કોઈપણ ફટાકડા ફોડવાથી સૌથી મોટો ખતરો હવામાં તરતા અતિ-સૂક્ષ્મ કણો (Particulate Matter)નો છે, જેને PM10, PM2.5 અને PM1 કહેવાય છે. આ કણો જેટલા નાના હોય, તેટલા જ તે શ્વાસ વાટે ફેફસાં અને લોહી સુધી ઊંડા ઉતરી જાય છે, જેનાથી અસ્થમા અને શ્વાસની અન્ય ગંભીર બીમારીઓની શક્યતા વધે છે.
દિવાળી શિયાળાની શરૂઆતમાં આવે છે, ત્યારે હવામાં ભેજ અને ધુમ્મસ વધારે હોય છે. ફટાકડાનો ઝેરી ધુમાડો આ ધુમ્મસ સાથે ભળીને સ્મોગ બનાવે છે, જે હવામાં ઉપર જવાને બદલે લાંબા સમય સુધી જમીનની સપાટી નજીક રહે છે. દિલ્હી-NCR જેવા વિસ્તારોમાં, જ્યાં એર ક્વોલિટી ઈન્ડેક્સ (AQI) પહેલેથી જ ખરાબ હોય છે, ત્યાં આ સ્થિતિ હૃદય અને ફેફસાંના દર્દીઓ માટે જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે.
તો, ગ્રીન ફટાકડા પર્યાવરણને અનુકૂળ ખાસ પ્રકારના ફટાકડા છે, જે CSIR-NEERI દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યા છે અને તેમાં ઓછો કાચો માલ તથા ઓછી રાખ ઉત્પન્ન કરનારી સામગ્રી વપરાય છે. સામાન્ય ફટાકડામાં ઝેરી રસાયણો અને ભારે ધાતુઓ વપરાય છે, જ્યારે ગ્રીન ફટાકડામાં સીસું, બેરિયમ જેવી ખતરનાક ધાતુઓ હોતી નથી અને તે ઝેરી વાયુઓનું ઉત્સર્જન નિયંત્રિત કરે છે. ના, ગ્રીન ફટાકડા 100% પ્રદૂષણમુક્ત નથી; તે સામાન્ય ફટાકડા કરતાં લગભગ 30% ઓછું પ્રદૂષણ ફેલાવે છે અને તેમાં ઝેરી તત્વોની માત્રા ઓછી હોય છે. સુપ્રીમ કોર્ટે દિલ્હી-NCRમાં 7 અને 8 નવેમ્બર, 2026ના રોજ ગ્રીન ફટાકડા ફોડવાની શરતી મંજૂરી આપી છે, જે સવારે 6-7 અને રાત્રે 8-10 વાગ્યા દરમિયાન ફોડી શકાશે.