દિવાળીના લગભગ 10 દિવસ પહેલાં સોના અને ચાંદીના ભાવ પર દબાણ જોવા મળી રહ્યું છે. ગુરુવાર, 29 ઓક્ટોબરે મલ્ટી કોમોડિટી એક્સચેન્જ (MCX) પર ડિસેમ્બરનો ગોલ્ડ ફ્યુચર 0.28% ઘટીને ₹1.43 લાખ પ્રતિ 10 ગ્રામ પર ટ્રેડ થયો હતો.
ચાંદીમાં આ ઘટાડો તેનાથી મોટો રહ્યો હતો. ડિસેમ્બરનો સિલ્વર ફ્યુચર 1.18% ઘટીને ₹1.92 લાખ પ્રતિ કિલો પર આવ્યો હતો. એટલે કે ચાંદીનો ઘટાડો સોના કરતાં ચાર ગણાથી પણ વધુ હતો.
બજારમાં આ નબળાઈ પાછળ મુખ્ય કારણ અમેરિકાની નાણાકીય નીતિને માનવામાં આવે છે. રોકાણકારો અમેરિકી ફેડરલ રિઝર્વ (Fed)ના તાજેતરના વ્યાજદર નિર્ણયનું મૂલ્યાંકન કરી રહ્યા છે અને હવે મોંઘવારીના નવા આંકડાઓની રાહ જોઈ રહ્યા છે, જેથી આગળ વ્યાજદરની નીતિ કઈ દિશામાં જશે તે સમજી શકાય.
Fedએ પોતાનો નીતિગત વ્યાજદર 3.75%–4.00% પર યથાવત રાખ્યો હતો. સામાન્ય રીતે બજાર આવા નિર્ણયને રાહત તરીકે જુએ છે, કારણ કે વ્યાજદર વધારવામાં આવ્યો નથી. પણ આ નિર્ણયમાં એક બાબત મહત્ત્વની હતી — Fedના બે અધિકારીઓ વ્યાજદર વધારવાની તરફેણમાં હતા. નીતિ ઘડનારા અધિકારીઓમાંથી કેટલાક વ્યાજદર વધારવાની વાત કરે ત્યારે ભવિષ્યમાં નાણાકીય નીતિ વધુ કડક થવાની ચર્ચા વધે છે. આ કારણે Fedના નિર્ણય બાદ સોના-ચાંદીને જે ટેકો મળવાની અપેક્ષા હતી તે ટકી શક્યો નહીં.
ઊંચા વ્યાજદર સોનાના ભાવ પર દબાણ કેમ લાવે છે તે સરળ ઉદાહરણથી સમજી શકાય. ધારો કે રોકાણના બે વિકલ્પ છે — એક તરફ લોકરમાં રાખેલું સોનું, જેના પર કોઈ વ્યાજ મળતું નથી, અને બીજી તરફ એવા વિકલ્પો જેમાંથી વ્યાજની આવક થાય છે. જ્યારે વ્યાજદર ઊંચા હોય ત્યારે વ્યાજ આપતા વિકલ્પો વધુ આકર્ષક બને છે. આવી સ્થિતિમાં વ્યાજ ન આપતા સોના તરફ રોકાણકારોનું આકર્ષણ ઘટી શકે છે અને ભાવ પર દબાણ આવે છે.
ચાંદીમાં સોના કરતાં વધુ ઝડપી ઘટાડો શા માટે થાય છે તે અંગે Lemonnના હેડ ઑફ રિસર્ચ ગૌરવ ગર્ગ કહે છે કે વેચવાલીના દબાણ સામે ચાંદી વધુ નબળી સાબિત થાય છે. સોનું અને ચાંદી બંને વ્યાજદરની અપેક્ષાઓ અને અમેરિકી ડૉલરની ચાલથી પ્રભાવિત થાય છે, એટલે બંને સામાન્ય રીતે એક જ દિશામાં આગળ વધે છે. પણ ચાંદીમાં ઉતાર-ચઢાવ વધુ જોવા મળે છે.
તેનાં બે મુખ્ય કારણો છે. પ્રથમ, ચાંદીનો ઉપયોગ માત્ર ઘરેણાં કે રોકાણ પૂરતો મર્યાદિત નથી, વિવિધ ઉદ્યોગોમાં પણ તેની માંગ રહે છે. ઔદ્યોગિક માંગ સાથેનું જોડાણ ચાંદીના ભાવમાં વધુ ઉતાર-ચઢાવ લાવે છે. બીજું, રોકાણકારોના વલણમાં ફેરફાર થતાં ચાંદીના ભાવ સોના કરતાં વધુ ઝડપથી પ્રતિક્રિયા આપે છે. બજારમાં થોડી પણ અનિશ્ચિતતા ઊભી થાય તો તેની અસર ચાંદી પર વધુ દેખાય છે. એટલે જ દબાણ હોય ત્યારે સોનામાં ઘટાડો મર્યાદિત રહે છે, જ્યારે ચાંદીમાં મોટો ઘટાડો નોંધાય છે.
હવે વાત એવા લોકોની, જેઓ ટ્રેડિંગ માટે નહીં પણ ઘર માટે સોના-ચાંદી ખરીદે છે. ઘરેણાં ખરીદનારા હોય કે સિક્કા અને બાર ખરીદનારા, ભાવમાં થયેલો ટૂંકા ગાળાનો ઘટાડો તેમના ખરીદીના નિર્ણયને અસર કરી શકે છે. જોકે આગામી દિવસોમાં પણ ભાવમાં ઉતાર-ચઢાવ ચાલુ રહી શકે છે. તેથી ખરીદી કરતાં પહેલાં બજારની સ્થિતિ અને પોતાની જરૂરિયાત બંને ધ્યાનમાં લેવી મહત્ત્વની છે.