દિવાળી અને ધનતેરસ નજીક આવી રહ્યા છે. આ દિવસોમાં અનેક પરિવારો સોના-ચાંદીની ખરીદી કરે છે. સદીઓથી ચાલી આવતી આ પરંપરા સાથે એક સવાલ પણ દર વખતે ઊઠે છે: ઘરમાં કાયદેસર રીતે કેટલું સોનું રાખી શકાય? વધુ સોનું હોય તો આવકવેરા વિભાગ તેને જપ્ત કરી શકે છે?
પહેલી સ્પષ્ટ વાત: ઘરમાં સોનું રાખવા માટે કાયદામાં કોઈ ચોક્કસ મહત્તમ મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી નથી. તમે તમારી આર્થિક ક્ષમતા અને કાયદેસરની આવક મુજબ ગમે તેટલું સોનું ઘરમાં રાખી શકો છો. પરંતુ એક શરત ફરજિયાત છે — તે સોનું ખરીદવા માટે વપરાયેલા નાણાંનો કાયદેસર સ્રોત અને ખરીદીના પાકાં બિલ કે માન્ય દસ્તાવેજો તમારી પાસે હોવા જોઈએ. ખરીદીનો સાચો સ્રોત સાબિત ન થાય તો મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે.
સ્ત્રી અને પુરુષ માટે આવકવેરાના નિયમો શું છે?
સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ ડાયરેક્ટ ટેક્સીસ (CBDT)ની માર્ગદર્શિકા મુજબ તપાસ દરમિયાન અધિકારીઓ ચોક્કસ માત્રામાં રહેલા સોનાના ઘરેણાં જપ્ત કરી શકતા નથી. આ છૂટછાટ હેઠળ પરિણીત મહિલા પોતાના ઘરમાં 500 ગ્રામ સુધીના સોનાના દાગીના કોઈ પૂછપરછ વિના રાખી શકે છે. અપરિણીત મહિલાઓ માટે આ મર્યાદા 250 ગ્રામ છે. પુરુષ સભ્યો માટે નિયમ થોડો કડક છે — પુરુષ પોતાના નામે 100 ગ્રામ સુધીનું સોનું તપાસમાંથી મુક્ત રાખી શકે છે.
આ મર્યાદા સોનાની માલિકી પર પ્રતિબંધ નથી મૂકતી, પરંતુ અધિકારીઓની તાત્કાલિક જપ્તી સામે રક્ષણ આપે છે. એટલે કે પરિણીત મહિલા પાસે 500 ગ્રામથી વધુ સોનું હોય તો તે આપમેળે ગેરકાયદે બની જતું નથી. ખરીદીના યોગ્ય પુરાવા, વારસાગત દસ્તાવેજો કે આવકના કાયદેસર સાધનો હોય તો નિર્ધારિત મર્યાદા કરતાં વધુ સોનું રાખવામાં કાનૂની અડચણ આવતી નથી.
નિયત મર્યાદા કરતાં વધુ સોનું હોય તો શું થાય?
ધારો કે એક પરિવારમાં પરિણીત સ્ત્રી પાસે 700 ગ્રામ સોનાના ઘરેણાં છે. આ સ્થિતિમાં વધારાના 200 ગ્રામ સોનું સીધું જપ્ત થઈ જતું નથી. આવકવેરા અધિકારીઓ માત્ર તે વધારાના સોનાની ખરીદીનો નાણાકીય સ્રોત અને તેની આવકનો હિસાબ તપાસે છે. કરદાતા સાચાં બિલ રજૂ કરે તો કોઈ દંડાત્મક કાર્યવાહી થતી નથી.
જો સોનું લગ્ન પ્રસંગે સ્ત્રીધન કે ભેટ સ્વરૂપે મળ્યું હોય, અથવા વડીલોપાર્જિત મિલકતના ભાગરૂપે વારસામાં મળ્યું હોય, તો તેની સ્પષ્ટતા અધિકારીઓ સમક્ષ કરવી પડે. વારસામાં મળેલા સોના માટે વીલ (વસિયતનામું) અથવા પારિવારિક વહેંચણીના કાગળો રજૂ કરવાથી વધારાના સોના પર ટેક્સ કે જપ્તીનું જોખમ રહેતું નથી.
સિક્કા અને બિસ્કિટ પર આ છૂટછાટ લાગુ પડે છે?
ના. આ વિશેષ મુક્તિ મુખ્યત્વે સોનાના પરંપરાગત ઘરેણાં અને આભૂષણો પૂરતી જ સીમિત છે. સોનાના સિક્કા, ગોલ્ડ બાર કે બિસ્કિટ પર આ ગ્રામની છૂટછાટ આપોઆપ લાગુ પડતી નથી. સિક્કા કે બિસ્કિટને રોકાણનું સાધન ગણવામાં આવતું હોવાથી તેના પર વિભાગની નજર રહે છે. મોટી માત્રામાં સિક્કા કે લગડી મળી આવે તો તે તમામની ખરીદીનું પાકું બિલ અને નાણાં ચૂકવણીનો સત્તાવાર હિસાબ આપવો ફરજિયાત બને છે.
તેથી આ તહેવારોમાં સોનું ખરીદતી વખતે હંમેશાં હોલમાર્કવાળા દાગીના અને અધિકૃત વેપારી પાસેથી જીએસટીવાળું પાકું બિલ લેવાનો આગ્રહ રાખવો સલાહભર્યો છે.