ઘરમાં કે બેંક લોકરમાં કેટલું સોનું રાખી શકાય તે અંગે લોકોમાં ઘણી ભ્રાંતિ છે. સામાન્ય માન્યતા છે કે 500 ગ્રામથી વધુ સોનું રાખવા પર આવકવેરા વિભાગ કાર્યવાહી કરી શકે છે. પરંતુ હકીકતમાં ભારતમાં સોનું રાખવા પર કોઈ કાયદાકીય મહત્તમ મર્યાદા નથી. આ અંગેના નિયમો અને સુપ્રીમ કોર્ટના તાજેતરના ચુકાદાની વિગતો નીચે મુજબ છે.
500 ગ્રામ સોનાનો નિયમ શું છે?
આ નિયમ સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ ડાયરેક્ટ ટેક્સેઝ (CBDT)ના 1994ના એક નિર્દેશ સાથે જોડાયેલો છે. તે મુજબ, આવકવેરા વિભાગની રેડ કે તલાશી દરમિયાન પરિવારના સભ્યો પાસે રહેલા નિશ્ચિત જથ્થા સુધીના સોનાના દાગીના જપ્ત કરવામાં આવતા નથી. આ મર્યાદા આ પ્રમાણે છે: પરણિત મહિલા માટે 500 ગ્રામ, અવિવાહિત મહિલા માટે 250 ગ્રામ અને પરિવારના પુરુષ સભ્ય માટે 100 ગ્રામ. આ માત્ર દાગીના જપ્ત ન કરવા માટેનું માર્ગદર્શક ધોરણ છે, સોનું રાખવાની કાયદાકીય મર્યાદા નથી.
વધુ સોનું રાખવા પર કાર્યવાહી થાય છે?
માત્ર 500 ગ્રામથી વધુ સોનું હોવા બદલ કોઈની સામે કાર્યવાહી થઈ શકે નહીં. જો સોનાના દાગીના વ્યક્તિની જાણીતી આવકના સ્રોતમાંથી ખરીદેલા હોય અથવા વારસામાં મળેલા હોય, તો તેને રાખવા પર કોઈ મર્યાદા નથી. જોકે, તપાસ દરમિયાન સોનાના સ્રોત અંગે પ્રશ્ન થઈ શકે છે, તેથી ખરીદીના બિલ, વારસા કે ભેટ સંબંધિત દસ્તાવેજો અથવા આવકના પુરાવા સાચવી રાખવા જરૂરી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટનો નવો ચુકાદો
સુપ્રીમ કોર્ટે 'બિહાર સરકાર વિરુદ્ધ ફૂલપરી કુમારી' કેસમાં મહત્ત્વની સ્પષ્ટતા કરી છે. CBDTનો 500 ગ્રામ સોનાનો નિયમ એટલા માટે છે કે રેડ કે તલાશી દરમિયાન સામાન્ય રીતે આ મર્યાદા સુધીનું સોનું જપ્ત કરવામાં આવતું નથી. પરંતુ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ નિયમનો અર્થ એ નથી કે 500 ગ્રામ સુધીનું સોનું આપમેળે કાયદેસર ગણાશે. જો આવકથી વધુ સંપત્તિનો મામલો હોય, તો તપાસ અધિકારીઓને પૂછવાનો અધિકાર છે કે આ સોનું ક્યાંથી અને કેવી રીતે આવ્યું. સરળ શબ્દોમાં, 500 ગ્રામ કે તેથી ઓછું સોનું હોય તો પણ તેના સ્રોત વિશે પૂછપરછ થઈ શકે છે, અને 500 ગ્રામથી વધુ સોનું હોય તો માત્ર જથ્થાના આધારે તેને આપમેળે ગેરકાયદે ગણી શકાય નહીં.