ધનતેરસ પર સોના-ચાંદીના ઘરેણાં, સિક્કા કે વાસણો ખરીદવાની પરંપરા વર્ષોથી ચાલી આવે છે. દરેક પરિવાર આ દિવસે કિંમતી ધાતુ ઘરમાં લાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. પણ તહેવારોની મોસમમાં બજારમાં નકલી સોના-ચાંદીનું વેચાણ પણ વધે છે, જેથી ગ્રાહકો સરળતાથી છેતરપિંડીનો ભોગ બની શકે છે. થોડી સાવચેતી રાખીને અસલી ધાતુની ઓળખ કરી શકાય છે.
BIS Care એપથી સોનાની શુદ્ધતા તપાસો
સોનાની ગુણવત્તા પારખવાનો સૌથી ભરોસાપાત્ર રસ્તો હોલમાર્ક છે, જે સોનાની શુદ્ધતાનું સત્તાવાર પ્રમાણ છે. સ્માર્ટફોનમાં સરકારી BIS Care એપ ડાઉનલોડ કરો. દાગીના પર અંકિત 6 અંકનો HUID (હોલમાર્ક યુનિક આઇડેન્ટિફિકેશન) નંબર એપમાં દાખલ કરો. સ્ક્રીન પર દાગીનાના હોલમાર્કિંગ, શુદ્ધતા અને સંબંધિત અન્ય વિગતો જોઈ શકાશે.
ચુંબક અને વિનેગર વડે ઘરેલુ તપાસ
દાગીનાની પ્રાથમિક ચકાસણી માટે બે સરળ ઘરેલુ ઉપાયો મદદરૂપ બને છે. ચુંબક પરીક્ષણમાં સોનું સામાન્ય રીતે ચુંબક તરફ આકર્ષાતું નથી. જો દાગીનું ચુંબક તરફ આકર્ષાય, તો તેમાં ચુંબકીય ગુણધર્મ ધરાવતી બીજી ધાતુ હોવાની શક્યતા છે. જોકે, ચુંબકથી આકર્ષિત ન થવું એ સોનું અસલી હોવાનો પાકો પુરાવો નથી.
વિનેગરનો ઉપયોગ સોનાની શુદ્ધતા તપાસવા માટે કરવાની સલાહ આપવામાં આવતી નથી. આ પદ્ધતિ વિશ્વસનીય નથી અને દાગીનાના પ્લેટિંગ અથવા બીજી ધાતુઓને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. સાચી શુદ્ધતા જાણવા BIS હોલમાર્ક અને HUIDની ચકાસણી કરવી વધુ યોગ્ય છે.
કેરેટ મુજબ ફાઇનેસ માર્ક સમજો
ઘરેણાં બનાવવા માટે સામાન્ય રીતે 22 કેરેટ અથવા 18 કેરેટ સોનાનો વધુ ઉપયોગ થાય છે. સોનાના કેરેટ મુજબ તેની શુદ્ધતા દર્શાવતા ફાઇનેસ માર્ક આ પ્રમાણે હોય છે: 24 કેરેટ પર 999, 23 કેરેટ પર 958, 22 કેરેટ પર 916, 21 કેરેટ પર 875 અને 18 કેરેટ પર 750.
નકલી સોનું મળે તો ક્યાં ફરિયાદ કરવી?
તપાસ દરમિયાન છેતરપિંડી કે નકલી સોનું જણાય તો સત્તાવાર ફરિયાદ નોંધાવી શકાય છે. બ્યુરો ઑફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સની વેબસાઇટ www.bis.gov.in પર જઈને વિજિલન્સ પોર્ટલ ખોલો. ત્યાં ‘Register Complaint’ પર ક્લિક કરીને જરૂરી વિગતો અને મોબાઇલ નંબર નોંધાવો. ફરિયાદ પર લેવાયેલા પગલાંની માહિતી ગ્રાહકને મોકલવામાં આવે છે.
અસલી ચાંદીની ઓળખ કેવી રીતે કરવી?
ચાંદીના સિક્કા કે ઘરેણાં ખરીદતી વખતે કેટલીક બાબતો ચકાસવી જરૂરી છે. હોલમાર્કિંગ કરાવેલી ચાંદીની વસ્તુ પર BIS હોલમાર્ક અને 6 અંકનો HUID નંબર તપાસો, જે BIS Care એપ દ્વારા ચકાસી શકાય છે. અસલી ચાંદી શક્તિશાળી ચુંબક સાથે ચોંટતી નથી, પણ ચુંબકથી આકર્ષિત ન થવું એ પાકો પુરાવો નથી.
ચાંદીની ઘનતા વધુ હોય છે, તેથી સિક્કાનું વજન અને કદ ઉત્પાદકે આપેલી સત્તાવાર વિગત મુજબ છે કે નહીં તે સરખાવો. ચાંદી ઉષ્માની સારી સુવાહક હોવાથી તેના સંપર્કમાં બરફ સામાન્ય ધાતુઓની સરખામણીએ ઝડપથી પીગળે છે, પણ આ માત્ર પ્રાથમિક તપાસ છે. ચોક્કસ શુદ્ધતા નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના જાણવા માટે લેબમાં XRF ટેસ્ટ કરાવવો સૌથી ઉત્તમ માર્ગ છે.