એક ગામમાં રહેતી 14 વર્ષની દીકરી દર મહિને થોડા દિવસ શાળાએ જતી નથી. તે કોઈને કંઈ કહેતી નથી. શિક્ષકો માને છે કે તેને ભણવામાં રસ નથી. માતા-પિતા પણ એમ જ વિચારે છે. પણ તેની ગેરહાજરીનું સાચું કારણ બીજું જ છે. તેની શાળામાં છોકરીઓ માટે સ્વચ્છ અને ખાનગી શૌચાલય નથી. એટલે માસિક ધર્મ દરમિયાન અન્ય વિદ્યાર્થીઓ સામે શરમ અનુભવવાને બદલે તે ઘરે રહેવાનું પસંદ કરે છે. આ નાની લાગતી બાબત પાછળ દેશભરની એક મોટી સમસ્યા છે.
યુનેસ્કો ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર સ્ટેટિસ્ટિક્સના આંકડા પ્રમાણે, ભારતમાં લગભગ 40 ટકા છોકરીઓ ધોરણ 10 સુધી પહોંચતાં પહેલાં શાળા છોડી દે છે. આ આંકડો એ લોકો માટે ચિંતાનો વિષય હોવો જોઈએ જેઓ માને છે કે છોકરા-છોકરીઓ વચ્ચેનું શિક્ષણનું અંતર હવે ખતમ થઈ ગયું છે.
છોકરીઓ શાળા કેમ છોડે છે? સામાન્ય રીતે કોઈ એક મોટી ઘટના જવાબદાર નથી હોતી. નાની-નાની મુશ્કેલીઓ ધીમે ધીમે ભેગી થાય છે. તેમાંયે પ્રાથમિક શિક્ષણમાંથી માધ્યમિક શિક્ષણમાં જતી વખતે આ મુશ્કેલીઓ વધુ પડે છે. આ સમયે ભારતમાં બધા બાળકોમાં શાળા છોડવાનું પ્રમાણ વધે છે, પણ છોકરીઓ પર તેની અસર વધુ થાય છે.
સૌથી સ્પષ્ટ અને સહેલાઈથી સુધારી શકાય એવું કારણ સ્વચ્છતાની સુવિધા છે. સંશોધનો દર્શાવે છે કે ભારત સહિત દુનિયાના ઘણા ભાગોની શાળાઓમાં પૂરતું પાણી અને વાપરવા લાયક શૌચાલય નથી. ખાસ કરીને માસિક ધર્મ દરમિયાન છોકરીઓને ખાનગી અને સ્વચ્છ શૌચાલય ન મળે તો તેઓ શાળાએ જવાને બદલે ઘરે રહેવાનું પસંદ કરે છે. દર મહિને ગેરહાજરીના દિવસો વધતા જાય છે. આખા વર્ષ દરમિયાન આ ગેરહાજરી અભ્યાસમાં મોટું નુકસાન કરે છે. આ ફક્ત શરમનો વિષય નથી, પણ શાળાની માળખાકીય સુવિધાઓની ખામી છે, જે સીધી હાજરી પર અસર કરે છે.
માધ્યમિક શાળાઓ સામાન્ય રીતે ઘરથી દૂર હોય છે. કેટલીક વાર શાળા પાંચ કિલોમીટર કે તેથી વધુ દૂર હોય છે. એટલે માતા-પિતા દીકરીની સુરક્ષા માટે ચિંતિત રહે છે. રસ્તામાં પૂરતી લાઇટ ન હોય અથવા જાહેર પરિવહન વિશ્વસનીય ન હોય તો ચિંતા વધે છે. શાળાએ જતાં-આવતાં છેડતી અને હેરાનગતિ પણ અભ્યાસ છોડવાનું મોટું કારણ છે. ઘણા અભ્યાસોમાં આ વાત સામે આવી છે. દીકરી મોટી થાય પછી શાળાએ મોકલવું કે નહીં તે નક્કી કરતી વખતે માતા-પિતા આ જોખમો ધ્યાનમાં લે છે.
બાળલગ્ન પણ છોકરીઓના શિક્ષણ સાથે સીધો સંબંધ ધરાવે છે. ભારતમાં દુનિયાની લગભગ એક તૃતીયાંશ બાળવધૂઓ છે. ‘ગર્લ્સ નોટ બ્રાઇડ્સ’ સંસ્થાના સંશોધન પ્રમાણે, છોકરી માધ્યમિક શિક્ષણનું એક વધારાનું વર્ષ પૂરું કરે તો તેના બાળલગ્નની શક્યતા લગભગ 6 ટકા ઘટે છે. આ સમસ્યા બંને બાજુથી કામ કરે છે. જે છોકરીઓ નાની ઉંમરે શાળા છોડે છે તે બાળલગ્નના વધુ જોખમમાં આવે છે. બીજી તરફ, જે પરિવારો દીકરીનાં વહેલાં લગ્ન કરવા માંગે છે તેઓ તેના આગળના ભણતરને ઓછું મહત્ત્વ આપે છે. આમ બાળલગ્ન અને શાળા છોડવાની સમસ્યા એકબીજાને વધુ મજબૂત બનાવે છે.
પરિવારની આર્થિક મુશ્કેલીઓ પણ છોકરીઓના શિક્ષણમાં મોટો અવરોધ બને છે. ઘણા પરિવારોમાં છોકરીઓને ઘરકામ, નાનાં ભાઈ-બહેનોની સંભાળ અને ખેતમજૂરી કે બીજાં ઘરેલુ કામોમાં લગાવવામાં આવે છે. આને કારણે તેમનો અભ્યાસ ખંડિત થાય છે અને ઘણી વાર અટકી જાય છે.