કેન્દ્ર સરકાર દેશના 1.2 કરોડથી વધુ ગિગ વર્કર્સ માટે સર્વગ્રાહી સોશિયલ સિક્યોરિટી યોજના લાવી રહી છે. આ યોજના હેઠળ ડિલિવરી બોય્ઝ અને કેબ ડ્રાઇવર્સ જેવા વર્કર્સને જીવન, આરોગ્ય અને અકસ્માત વીમા સહિતના લાભો મળશે. આ ફંડ માટે એગ્રીગેટર કંપનીઓ (જેમ કે Zomato, Swiggy) દરેક ટ્રાન્ઝેક્શન પર 2% સુધીની લેવી ચૂકવશે. આ યોજના 2027 સુધીમાં દેશભરમાં લાગુ થશે.
દેશભરના કરોડો ગિગ અને પ્લેટફોર્મ વર્કર્સ માટે કેન્દ્ર સરકાર એક સર્વગ્રાહી સોશિયલ સિક્યોરિટી યોજના લાગુ કરવાની દિશામાં ઝડપથી આગળ વધી રહી છે. કોઈપણ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ કે કંપની સાથે શોર્ટ-ટર્મ, પ્રોજેક્ટ-આધારિત અથવા ઓન-ડિમાન્ડ કામ કરનારા લોકોને 'ગિગ વર્કર્સ' કહેવામાં આવે છે, જેમાં મુખ્યત્વે ઓનલાઇન ડિલિવરી બોય્ઝ, કેબ ડ્રાઇવર્સ અને હોમ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સ સામેલ છે. દેશમાં હાલ 1.2 કરોડથી વધુ ગિગ વર્કર્સ કાર્યરત છે. સરકાર દ્વારા રચાયેલું 'નેશનલ સોશિયલ સિક્યોરિટી બોર્ડ' આ શ્રમિકોના કલ્યાણ માટે એક વિશેષ ફંડ ઊભું કરવા જઈ રહ્યું છે.
આ સુરક્ષા ફંડ માટે નાણાં ક્યાંથી આવશે, સરકારની શું કાર્યયોજના છે અને વર્કર્સને કયા લાભો મળશે, તેની સંપૂર્ણ વિગતો નીચે મુજબ છે:
ક્યાંથી આવશે નાણાં? એગ્રીગેટર્સ પર લાગશે 2% ટ્રાન્ઝેક્શન લેવી
સરકાર આ કલ્યાણકારી યોજનાને ફંડ કરવા માટે કંપનીઓના વાર્ષિક ટર્નઓવર પર કર લાદવાને બદલે દરેક વ્યક્તિગત ટ્રાન્ઝેક્શન પર 2% સુધીની લેવી લગાવવા અંગે ગંભીરતાથી વિચારણા કરી રહી છે. ઇન્ડસ્ટ્રીના નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, દરેક પ્લેટફોર્મ પર ટર્નઓવરની ગણતરી કરવાની પદ્ધતિ અલગ-અલગ હોય છે. સરકાર એ સુનિશ્ચિત કરવા માંગે છે કે એક સેગમેન્ટ બીજાને સબસિડી ન આપે, જેથી ટર્નઓવરના બદલે સીધા બિઝનેસ ટ્રાન્ઝેક્શન આધારિત ચાર્જ લગાવવા પર લગભગ સહમતિ બની ચૂકી છે. સૂત્રોના મતે, આ યોજના સંપૂર્ણપણે એગ્રીગેટર કંપનીઓ (જેમ કે Zomato, Swiggy, Uber, Ola વગેરે) દ્વારા જ ફંડ કરવામાં આવશે. આ યોજનામાં કેન્દ્ર સરકાર કે ખુદ ગિગ વર્કર્સ તરફથી કોઈપણ પ્રકારનું આર્થિક યોગદાન લેવામાં આવશે નહીં.
વર્કર્સને કયા લાભો મળશે?
નવી સોશિયલ સિક્યોરિટી સ્કીમ હેઠળ ગિગ વર્કર્સને મહત્ત્વપૂર્ણ સુરક્ષા કવચ પૂરું પાડવામાં આવશે:
વીમા અને આરોગ્ય સુરક્ષા:
શરૂઆતના તબક્કામાં લાઇફ ઇન્સ્યોરન્સ, ડિસેબિલિટી ઇન્સ્યોરન્સ, અકસ્માત વીમો, હેલ્થ બેનિફિટ્સ અને મહિલા વર્કર્સ માટે મેટરનિટી લીવ જેવા લાભો આપવામાં આવશે.
ભવિષ્યના લાભો:
પેન્શન, પ્રોવિડન્ટ ફંડ અને વૃદ્ધાવસ્થા સુરક્ષા જેવી સુવિધાઓ આગામી તબક્કામાં જોડવામાં આવી શકે છે.
એક વરિષ્ઠ સરકારી અધિકારીના જણાવ્યા પ્રમાણે, આ સ્કીમનું માળખું લગભગ તૈયાર થઈ ગયું છે અને ચાલુ મહિનાના અંત ભાગમાં યોજાનારી બોર્ડની બેઠકમાં તેને અંતિમ મંજૂરી મળ્યા બાદ વર્ષ 2027માં તેને સમગ્ર દેશમાં લાગુ કરી શકાય છે.
કોને મળશે આ સ્કીમનો લાભ?
સોશિયલ સિક્યોરિટી કોડ 2020ના નિયમો અનુસાર, આ સામાજિક સુરક્ષા મેળવવા માટે વર્કર્સ માટે ચોક્કસ શરતો નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે:
કોઈપણ ગિગ વર્કરે એક નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન કોઈ એક જ એગ્રીગેટર સાથે ઓછામાં ઓછા 90 દિવસ સુધી કામ કરેલું હોવું જરૂરી છે.
અથવા તો તેણે વિવિધ પ્લેટફોર્મ્સ સાથે મળીને એક નાણાકીય વર્ષમાં કુલ 120 દિવસ સુધી કામ પૂર્ણ કરેલું હોવું અનિવાર્ય રહેશે.
ભારતમાં ગિગ ઇકોનોમીનો વ્યાપ: નીતિ આયોગનો અહેવાલ
દેશના અર્થતંત્રમાં ગિગ વર્કર્સની ભૂમિકા ખૂબ જ ઝડપી ગતિએ વિસ્તરી રહી છે. વર્ષ 2020-21માં ભારતમાં ગિગ વર્કર્સની કુલ સંખ્યા 77 લાખ હતી, જે વર્ષ 2025-26માં 55%ના જોરદાર ઉછાળા સાથે વધીને 1.2 કરોડ પર પહોંચી ગઈ છે. આ સંખ્યા દેશના કુલ વર્કફોર્સના 2%થી પણ વધુ છે. નીતિ આયોગના અનુમાન મુજબ, વર્ષ 2029-30 સુધીમાં દેશના કુલ વર્કફોર્સમાં ગિગ ઇકોનોમીનો હિસ્સો વધીને 6.7% થઈ જશે. આ સમયગાળા સુધીમાં દેશમાં ગિગ વર્કર્સની સંખ્યા 2.35 કરોડને વટાવી જશે અને દેશના કુલ GDPમાં તેમનું પ્રત્યક્ષ યોગદાન ₹2.25 લાખ કરોડ સુધી પહોંચવાની ધારણા છે.