દિલ્હીના જીબી રોડ પર રહેતી લગભગ 90% સેક્સ વર્કર્સના નામ મતદાર યાદીમાંથી કપાઈ ગયા છે. આ મહિલાઓનું કહેવું છે કે તેઓ પણ નાગરિક છે અને તેમના મતને દાગીના ગણવામાં ન આવવો જોઈએ.
36 વર્ષીય સુરૈયા (નામ બદલેલું) રાજસ્થાનની રહેવાસી હતી. 2002માં તેમને ગામની બહારથી અપહરણ કરીને દિલ્હી લાવવામાં આવ્યા. ઘરે પાછા ફરવાના પ્રયાસમાં તેમને માર મારવામાં આવ્યો અને અંતે જીબી રોડ પર સેક્સ વર્કમાં ધકેલી દેવાયા. ત્યારથી આ જ તેમનું ઘર છે. સુરૈયાએ દિલ્હીમાં બે વિધાનસભા અને એક લોકસભા ચૂંટણીમાં મત આપ્યો છે, પરંતુ આ વખતે તેમનું નામ મતદાર યાદીમાંથી કપાઈ ગયું. તેમની પાસે એવા દસ્તાવેજો નથી જે સાબિત કરે કે તેઓ રાજસ્થાનના ઘરમાં રહેતા હતા.
જીબી રોડનું મતદાન મથક અજમેરી ગેટ છે. ગયા વર્ષે અહીં 1,350 મતદારો હતા, પરંતુ SIR (મતદાર યાદીની સમીક્ષા) બાદ માત્ર 182 નામ જ બચ્યા છે. આવી જ સ્થિતિ કોલકાતાના સોનાગાછી અને મુંબઈના કમાઠીપુરામાં પણ સામે આવી રહી છે.
કોઠા નંબર-58માં રહેતી માલતી (નામ બદલેલું) જણાવે છે કે દીકરી હોવાના કારણે ઘરમાં માતા-પિતા હેરાન કરતા હતા. તે ઘરમાંથી ભાગી ગઈ અને ટ્રેનમાં મળેલા એક માણસે કામ અપાવવાના બહાને તેને પુણેમાં વેચી દીધી. બીજી વાર એક સ્ત્રીને વેચાઈ અને ત્રીજી વાર જીબી રોડમાં વેચાઈ. તેમણે કેટલીય વાર ભાગવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ દર વખતે પકડાઈ ગઈ. આજે તેમના પતિ અને બાળકો છે. પતિનું નામ મતદાર યાદીમાં છે, પરંતુ માલતીનું નામ કપાઈ ગયું.
માલતી કહે છે, 'કેટલાક મહિના પહેલા એક અધિકારી કાગળો લઈને આવ્યા હતા. અમે ભણેલા ન હોવાથી સમજી શક્યા નહીં કે તેમાં શું લખ્યું છે. અમે કંઈ કર્યું નહીં. પછી NGOએ બતાવ્યું કે અમારા નામ મતદાર યાદીમાંથી કપાઈ ગયા છે.' તેમણે વધુમાં જણાવ્યું કે તેઓ રોજ કમાઈને ખાય છે, એક દિવસ કામ ન કરે તો મુશ્કેલી થાય. કાગળ પૂરા કરવા ક્યાં જવું તેની ખબર નથી. તેમની પાસે ફક્ત પાન કાર્ડ અને આધાર કાર્ડ છે.
પશ્ચિમ બંગાળની આસમા (નામ બદલેલું) પણ આ જ કોઠા પર કામ કરે છે. ઘર છોડ્યાને વર્ષો થઈ ગયા, તેમને પોતાનો જિલ્લો પણ યાદ નથી. તેઓ કહે છે, 'હવે માતા-પિતાના ચહેરા સિવાય કંઈ યાદ નથી.' SIR અંગે તેઓ જણાવે છે કે પહેલી વાર અધિકારીએ કાગળ આપ્યો, બીજી વાર ફોટો અને કાગળ જમા કરાવવા કહ્યું. ક્યાં જવાનું છે તે યાદ નથી. પાસે આધાર કાર્ડ અને રાશન કાર્ડ જ છે. માતા-પિતા ગુજરી ગયા છે, ભાઈઓ સાથે વાત નથી થતી. ગામ જઈને કાગળ માંગવા જવું તેમને યોગ્ય નથી લાગતું.
આસમા કહે છે, 'લોકો અમારા કામ વિશે ભલે જે વિચારે, પણ એક માણસ તરીકે અમે સૌ સમાન છીએ. જ્યારે હું મત આપવા લાઈનમાં ઊભી રહું છું ત્યારે કોઈ મને નાની-મોટી નથી લાગતી. મેં એક વાર કેજરીવાલને મત આપ્યો હતો, તેમણે અમારા માટે ઘણું કર્યું. આ વખતે નામ કાપી નાખવામાં આવ્યું. શું અમારા મતમાં દાગ છે?'
આ મહિલાઓ મતદાર યાદીમાં નામ પુનઃ સામેલ કરવા માંગે છે, પરંતુ તેમની પાસે જરૂરી દસ્તાવેજોનો અભાવ છે. તેઓ સરકારી અધિકારીઓ પાસેથી મદદની અપેક્ષા રાખે છે.