આજે 2 ઓક્ટોબરે ગાંધી જયંતિ છે. બેંકો, શાળાઓ, અદાલતો અને સરકારી કચેરીઓ બંધ છે. દરેક વ્યક્તિ કહેશે કે આ દિવસ ગાંધી જયંતિ છે. અને આપણા મનમાં ગાંધીજીની એક તસવીર પહેલેથી જ છે – ગોળ ચશ્માં, હાથમાં લાકડી અને સફેદ વસ્ત્ર. શાળાના પાઠ્યપુસ્તકોના શરૂઆતના પ્રકરણોમાં આ નામ આપણે વાંચતા આવ્યા છીએ.
પણ આ દિવસે ઓછા લોકો એક પ્રશ્ન પૂછે છે: જ્યારે 1947માં ભારત આઝાદ થયું, ત્યારે ગાંધીજીએ કયું પદ સંભાળ્યું? સાચું એ છે કે તેમણે કોઈ પદ સંભાળ્યું જ નહોતું. ન વડાપ્રધાન, ન રાષ્ટ્રપતિ, ન મંત્રી. નવી સંસદમાં પણ તેમની કોઈ બેઠક નહોતી. જે વ્યક્તિને દેશના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં સૌથી મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવનાર માનવામાં આવે છે, તેમણે સ્વતંત્ર ભારતમાં કોઈ સરકારી હોદ્દો કદી સંભાળ્યો નહોતો.
ગાંધીજી 1924માં એક વખત ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના અધ્યક્ષ બન્યા હતા. ત્યારે કોંગ્રેસ એક રાજકીય આંદોલન હતું, સરકાર નહોતી. તે પછી તેમણે પોતાની પાર્ટીની અંદર પણ ઔપચારિક નેતૃત્વથી દૂર રહેવાનું શરૂ કર્યું. 1934 સુધીમાં તો તેઓ સક્રિય રાજકારણમાંથી પાછળ હટી ગયા હતા. ત્યારબાદ તેમનું ધ્યાન ગામડાં, સ્વચ્છતા, ચરખો અને કાંતણ તરફ, તેમજ ભારતના સૌથી વંચિત લોકો સાથે થતા ભેદભાવ સામે લડવા પર કેન્દ્રિત થયું.
ઓગસ્ટ 1947માં ભારત આઝાદ થયું ત્યારે ગાંધીજી દિલ્હીમાં સત્તાના નવા કોરિડોરમાં ઉજવણી કરી રહ્યા નહોતા. તેઓ બંગાળમાં હતા, જ્યાં વિભાજન દરમિયાન હિન્દુ-મુસ્લિમ સંઘર્ષ થઈ રહ્યો હતો અને ગાંધીજી તેમને રોકવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા.
તો પછી, સરકારી પદ વગર તેમનો પ્રભાવ ક્યાંથી આવ્યો? આ પ્રભાવ એવી બાબતોમાંથી આવ્યો જેને પછી ભારતના બંધારણે દરેક નાગરિક માટે સુરક્ષિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો – પોતાના આચરણની શક્તિ, પોતાની વાત કહેવાની સ્વતંત્રતા, લોકોને એકસાથે ઊભા કરવાની ક્ષમતા, વિરોધ કરવાની અને બીજાઓને સમજાવવાની સ્વતંત્રતા. આ માટે કોઈ પદની જરૂર નહોતી. ગાંધીજી પાસે લોકોને આદેશ આપવાની સરકારી સત્તા નહોતી. લોકો પોતાની ઇચ્છાથી તેમની સાથે ઊભા રહેતા, કારણ કે તેઓ જોતા કે ગાંધીજી કેવું જીવન જીવે છે અને પછી તેમના પોતાના વર્તનમાં પરિવર્તન આવતું.
શું ફેરફાર લાવવા માટે ખુરશી, ઓળખ કે મોટું પદ જરૂરી છે? ઘણા લોકો માને છે કે નેતા બન્યા વિના કંઈ બદલાતું નથી. કોઈ વિચારે કે કોર્પોરેટરની મદદ વગર સમસ્યા હલ નહીં થાય, તો કોઈ કર્મચારી વિચારે કે ઉપરી અધિકારી આગળ ન આવે ત્યાં સુધી કંઈ સુધરશે નહીં. ગાંધીજીનું જીવન બીજો રસ્તો બતાવે છે – ઓછામાં ઓછા અમુક અંશે.
ઉદાહરણ તરીકે, ભારતનાં શહેરોમાં ઘણી જગ્યાએ લોકોની પોતાની વિસ્તાર સમિતિઓ હોય છે. ત્યાં કોઈ વ્યક્તિ પાસે સરકારી પદ કે દંડ કરવાની કાનૂની સત્તા ન હોવા છતાં, ખરાબ સ્ટ્રીટ લાઇટ ઠીક કરાવી શકે, પાર્કની સફાઈ કરાવી શકે અથવા પાણીની સમસ્યા સંબંધિત કચેરી સુધી પહોંચાડી શકે. તેની પાસે સત્તા નથી, પણ સતત પ્રયાસ કરવાની શક્તિ અને લોકોનો વિશ્વાસ છે, તેથી તેની વાત સાંભળવામાં આવે છે. આ એક નાનું ઉદાહરણ છે, પણ એક મોટા જીવનનું. બંને પાછળ કામ કરતી વાત એક જ છે: પ્રભાવ અને પદ એક નથી. એક વગર બીજું પણ ચાલી શકે છે.
સરકારી પદનું મહત્ત્વ છે. કાયદા બનાવવા, બજેટ નક્કી કરવા અને વ્યવસ્થા ચલાવવા માટે એવા લોકોની જરૂર પડે છે જે નિર્ણય લે, આદેશ જાહેર કરે અને જનતા પ્રત્યે જવાબદાર રહે. ગાંધીજીનો માર્ગ સંસ્થાઓની બહાર નીકળી જવાનો સરળ રસ્તો નથી. તે માત્ર એ યાદ કરાવે છે કે પરિવર્તનની શરૂઆત ફક્ત સરકારી સંસ્થાઓની અંદરથી જ થતી નથી. પણ એક મુશ્કેલ સત્યથી નજર હટાવવી ન જોઈએ.
ગાંધીજીનો માર્ગ ખૂબ ધીરજ, શિસ્ત અને વ્યક્તિગત જોખમ માગતો હતો. આ ગુણોની પ્રશંસા કરવી સહેલી છે, પણ તેમને પોતાના જીવનમાં ઉતારવા મુશ્કેલ છે. ગાંધીજીને અનેક વખત જેલમાં જવું પડ્યું હતું, તેમણે અસંખ્ય ઉપવાસ કર્યા હતા અને પોતાના જીવનને જાહેર સેવા માટે સમર્પિત કર્યું હતું. તેમનો પ્રભાવ સત્તાના સ્થાન પરથી નહીં, પણ તેમના ચારિત્ર્ય અને તેમણે અપનાવેલા સિદ્ધાંતો પરથી આવ્યો હતો.