કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારી કે પેન્શનધારકનું મૃત્યુ થાય ત્યારે પરિવારને ફેમિલી પેન્શન મળે છે, પરંતુ કોને મળે અને કોને નહીં તે અંગે ઘણી મૂંઝવણ હોય છે. પેન્શન વિભાગે હવે આ અંગેના નિયમો સ્પષ્ટ કર્યા છે.
ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ પેન્શન એન્ડ પેન્શનર્સ વેલ્ફેર (DoPPW) દ્વારા 29 ઓક્ટોબર, 2026ના રોજ એક કાર્યાલય જ્ઞાપન બહાર પાડવામાં આવ્યું છે. તેમાં ફેમિલી પેન્શન માટે પાત્રતાના માપદંડો સમજાવવામાં આવ્યા છે. પેન્શનના નિયમો મુજબ પરિવારના દરેક સભ્ય આપોઆપ ફેમિલી પેન્શન મેળવવા હકદાર નથી. પાત્રતા મૃતક સાથેના સંબંધ, વ્યક્તિની પોતાની આવક અને કેટલાક કિસ્સામાં મૃતક પર આર્થિક નિર્ભરતાના પુરાવા પર આધાર રાખે છે.
જ્ઞાપનમાં અપરિણીત, વિધવા કે છૂટાછેડા લીધેલી પુત્રીઓ, પુનઃલગ્ન કરનાર સંતાનવિહોણી વિધવાઓ, આશ્રિત માતા-પિતા અને દિવ્યાંગ બાળકો કે ભાઈ-બહેનો માટેના નિયમો સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યા છે.
પેન્શન વિભાગે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ફેમિલી પેન્શનના દાવાઓની સમીક્ષા કરતી વખતે દાવો કરનાર વ્યક્તિ પોતાની આજીવિકા કમાય છે કે નહીં તે તપાસવું જરૂરી છે. જો કે કાયદેસરના જીવનસાથી (પતિ કે પત્ની) આ નિયમમાંથી સંપૂર્ણ મુક્ત છે. તેમના માટે કોઈ આવક મર્યાદા લાગુ પડતી નથી. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો જીવનસાથી ગમે તેટલી આવક કમાતા હોય તો પણ તેમને ફેમિલી પેન્શન મળવાથી રોકી શકાય નહીં.
જો કે જો કોઈ સંતાનવિહોણી વિધવા પુનઃલગ્ન કરે છે તો તેને આ મુક્તિ મળતી નથી. આવા કિસ્સામાં તેમના પર પણ પરિવારના અન્ય સભ્યો (દિવ્યાંગ બાળકો કે ભાઈ-બહેનો સિવાય) માટે લાગુ પડતી આવક મર્યાદા લાગુ પડે છે.
‘સેન્ટ્રલ સિવિલ સર્વિસીસ (પેન્શન) રૂલ્સ, 2021’ના નિયમ 50(11) હેઠળ વિભાગે આવકની ચોક્કસ મર્યાદાઓ નક્કી કરી છે. કાયદેસરના જીવનસાથી સિવાયના પાત્ર પરિવારના સભ્યો તથા પુનઃલગ્ન કરનાર સંતાનવિહોણી વિધવા માટે ફેમિલી પેન્શન સિવાયના અન્ય સ્ત્રોતોમાંથી થતી માસિક આવક ₹9,000 અને તેની સાથે મળવાપાત્ર ડિયરનેસ રિલીફના સરવાળા કરતાં ઓછી હોવી જોઈએ. આ મર્યાદા અન્ય સ્ત્રોતોમાંથી થતી આવકને લાગુ પડે છે અને તેમાં ફેમિલી પેન્શનની રકમનો સમાવેશ થતો નથી. ₹9,000ની આ રકમ વર્તમાન લઘુત્તમ ફેમિલી પેન્શનને અનુરૂપ છે.
માનસિક કે શારીરિક રીતે દિવ્યાંગ બાળકો અથવા ભાઈ-બહેનો માટે આવકનો અલગ માપદંડ લાગુ પડે છે. તેમના કિસ્સામાં ફેમિલી પેન્શન સિવાયના અન્ય સ્ત્રોતોમાંથી થતી કુલ આવક તેમને મળવાપાત્ર ફેમિલી પેન્શનની રકમ કરતાં ઓછી હોવી જોઈએ. વર્તમાન નિયમો મુજબ આ રકમ કર્મચારીના છેલ્લા મળેલા પગારના 30% અને તેની સાથે લાગુ પડતા મોંઘવારી રાહત (DR) જેટલી હોય છે.
પરિવારના અમુક સભ્યો માટે પેન્શન મેળવવા પાત્ર બનવા માત્ર નિર્ધારિત મર્યાદાથી ઓછી આવક હોવી પૂરતી નથી. તેમણે એ પણ સાબિત કરવું પડે છે કે સરકારી કર્મચારી કે પેન્શનર જ્યારે જીવિત હતા ત્યારે તેઓ તેમના પર આર્થિક રીતે નિર્ભર હતા.
વિભાગના સ્પષ્ટીકરણ અનુસાર અપરિણીત, વિધવા અથવા છૂટાછેડા લીધેલ પુત્રીઓએ એ સાબિત કરવું જરૂરી છે કે તેઓ તેમના માતા-પિતાના જીવનકાળ દરમિયાન તેમના પર નિર્ભર હતાં. તેવી જ રીતે આશ્રિત માતા-પિતાએ એવો પુરાવો આપવો પડે છે કે તેઓ કર્મચારી કે પેન્શનરના મૃત્યુના તુરંત પહેલાં સંપૂર્ણપણે તેમના પર નિર્ભર હતા. દિવ્યાંગ ભાઈ-બહેનોના કિસ્સામાં પણ કર્મચારી કે પેન્શનરના મૃત્યુના તુરંત પહેલાના સમયમાં તેઓ આર્થિક રીતે તેમના પર નિર્ભર હતા તે સાબિત કરવું ફરજિયાત છે.
પેન્શન વિભાગે વધુમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આર્થિક નિર્ભરતા નક્કી કરવા માટે જે આવક મર્યાદાનો ઉપયોગ થાય છે તે જ મર્યાદા વ્યક્તિના ગુજરાન કે આજીવિકાના સાધનોનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે પણ વપરાય છે. ખાસ કરીને પરિવારના સામાન્ય સભ્યો માટે અન્ય સ્ત્રોતોમાંથી થતી આવક દર મહિને ₹9,000 વત્તા મોંઘવારી રાહત (DR) કરતાં ઓછી હોવી જોઈએ; જ્યારે દિવ્યાંગ બાળકો કે ભાઈ-બહેનો માટે આ મર્યાદા કર્મચારીના પગારના 30% વત્તા મોંઘવારી રાહત (DR) કરતાં ઓછી નક્કી કરવામાં આવી છે.