ઈલેક્ટ્રિક વાહનો (EV) નું વેચાણ વધતાં જ તેમાં મુસાફરી દરમિયાન થતી અસ્વસ્થતા કે 'મોશન સિકનેસ' (ઉબકા, ચક્કર) ની ફરિયાદો પણ વધી છે. બીબીસીના એક રિપોર્ટ મુજબ, પરંપરાગત પેટ્રોલ-ડીઝલ કારની તુલનામાં EV માં મુસાફરોને વધુ ઉબકા આવે છે. નિષ્ણાતોના મતે, EV માં એન્જિનનો અવાજ અને કંપન ન હોવાને કારણે મગજ ગતિના ફેરફાર માટે અગાઉથી તૈયાર થતું નથી. પરિણામે અચાનક વેગ વધવો કે ઘટવો એ શરીર માટે આંચકારૂપ બની જાય છે અને ઉબકા આવે છે.
હાલમાં વિશ્વભરમાં ઈલેક્ટ્રિક વાહનોનું વેચાણ ઝડપથી વધી રહ્યું છે. 2023 માં વેચાયેલી નવી કારોમાં EV નો હિસ્સો 18% હતો, જે 2024 માં વધીને 22% થયો. સપ્ટેમ્બર 2026 સુધીમાં આ આંકડો 24% થી 27% સુધી પહોંચ્યો છે. હાલમાં વિશ્વભરમાં દર મહિને આશરે 18 થી 20 લાખ EV નું વેચાણ થાય છે. પર્યાવરણની જાળવણી અને પેટ્રોલ-ડીઝલના વધતા ભાવને કારણે લોકો EV તરફ વળી રહ્યા છે, પરંતુ સાથે જ આ નવી સમસ્યા પણ ઉભી થઈ છે.
રસપ્રદ વાત એ છે કે, કાર ચલાવનાર વ્યક્તિને આ સમસ્યા સામાન્ય રીતે નડતી નથી. કારણ કે ડ્રાઇવરનું મગજ વાહનની ગતિ અને દિશાને પહેલેથી જ નિયંત્રિત કરતું હોય છે અને તેના માટે તૈયાર રહે છે. મુસાફરો, ખાસ કરીને પાછળ બેસનારાઓ, આ અસરનો વધુ અનુભવ કરે છે.
શિકાગોની નોર્થવેસ્ટર્ન મેડિસિનના ન્યુરોલોજિસ્ટ ડૉ. નિકોલસ હેક જણાવે છે કે, અન્ય વાહનોની સરખામણીએ EV માં મોશન સિકનેસ થવાની શક્યતા વધુ રહે છે. જોકે, આ સમસ્યા દરેક વ્યક્તિને નડતી નથી; ઘણા EV માલિકોને આવી કોઈ ફરિયાદ હોતી નથી.
ફ્રાન્સની યુનિવર્સિટી ઓફ ટેકનોલોજી ઓફ બેલફોર્ટ-મોન્ટબેલીયાર્ડના સંશોધક વિલિયમ એમોન્ડ સમજાવે છે કે આનું મુખ્ય કારણ 'અગાઉના અનુભવનો અભાવ' છે. આપણું મગજ વર્ષોથી પેટ્રોલ કે ડીઝલ કારના અવાજ (એન્જિનનો અવાજ, ગિયર બદલાવાનો અવાજ, કંપન વગેરે) સાંભળવા ટેવાયેલું છે. આ અવાજો મગજને આગોતરી ચેતવણી આપે છે કે કાર હવે ઝડપ પકડશે કે ધીમી પડશે.
પરંતુ EV ની મોટર સાવ અવાજ વિનાની (સાયલન્ટ) હોય છે. જ્યારે કોઈ પણ અવાજ વિના અચાનક કારની ગતિ બદલાય છે, ત્યારે મગજ માટે તે એક આંચકા સમાન બની જાય છે, જેના લીધે મોશન સિકનેસ અનુભવાય છે. વર્ષ 2020 માં 'સાયન્સ ડાયરેક્ટ'માં પ્રકાશિત અભ્યાસો પણ દર્શાવે છે કે EV માં એન્જિનના સંકેતોનો અભાવ અને સીટમાં થતી ખાસ પ્રકારની ધ્રુજારી મોશન સિકનેસનું મુખ્ય કારણ છે.
સામાન્ય કાર કરતાં EV કેવી રીતે અલગ પડે છે?
ઇન્સ્ટન્ટ એક્સિલરેશન (ત્વરિત વેગ વધારો): સામાન્ય કારમાં ગિયર બદલાયા પછી કાર ઝડપ પકડે છે, જ્યારે EV માં ઈલેક્ટ્રિક મોટર સીધી જ વ્હીલ્સને પાવર આપે છે. આથી કાર અચાનક અને ખૂબ જ ઝડપથી વેગ પકડે છે, જે શરીરને આંચકો આપે છે.
રિજનરેટિવ બ્રેકિંગ (ઉર્જા પુનઃપ્રાપ્તિ બ્રેકિંગ): EV ની બેટરી ચાર્જ જાળવી રાખવા માટે આ સિસ્ટમ હોય છે. ડ્રાઇવર એક્સિલરેટર પરથી પગ હટાવે કે તરત જ કાર મોટરની મદદથી ધીમી પડી જાય છે. આનાથી એવા લો-ફ્રીક્વન્સી (ઓછી આવર્તનવાળા) બળો ઉત્પન્ન થાય છે, જેનાથી આપણું શરીર ટેવાયેલું નથી હોતું.
સંકેતોનો અભાવ: પરંપરાગત કારમાં ગિયર બદલવાનો અવાજ કે એક્ઝોસ્ટનું કંપન મગજને ગતિના ફેરફાર માટે તૈયાર કરે છે. EV ની શાંત કેબિનમાં મગજને આવા કોઈ આગોતરા સંકેત મળતા નથી.
EV માં મોશન સિકનેસથી બચવાના સરળ ઉપાય: આગળની સીટ પર બેસવું, બહારની બાજુ જોવું અને ફોન કે સ્ક્રીન તરફ ધ્યાન ન આપવું. આ ઉપરાંત ડ્રાઇવર ધીમે અને સરળતાથી વેગ વધારે તો મુસાફરોને રાહત મળે છે.