બેંગલુરુમાં પ્રવર્તન નિદેશાલય (ED) એ 4 અને 5 નવેમ્બરે ક્રિપ્ટો ટ્રેડિંગ પ્લેટફોર્મ કોઈન DCX (CoinDCX) અને ડેલ્ટા એક્સચેન્જ (Delta Exchange) ના 3 ઠેકાણાઓ પર દરોડા પાડ્યા છે. તપાસમાં આ પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા કાનૂની મંજૂરી વિના આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રિપ્ટો ટ્રાન્ઝેક્શન કરવામાં આવ્યા હોવાના અને ફોરેન એક્સચેન્જ મેનેજમેન્ટ એક્ટ (FEMA) ના મોટા પાયે ઉલ્લંઘનના પુરાવા મળ્યા છે.
FEMA એ એક કાયદો છે, જે દેશમાં વિદેશી ચલણના વ્યવહારો, સરહદ પારના ટ્રાન્સફર અને વિદેશી રોકાણને નિયંત્રિત કરે છે. તેનો હેતુ ભારતના વિદેશી ચલણ ભંડારને સુરક્ષિત રાખવાનો અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર તથા ચુકવણીઓને સરળ અને પારદર્શક બનાવવાનો છે.
આ સમગ્ર વિવાદ વિદેશી પ્લેટફોર્મ્સ પર ગેરકાયદેસર રીતે 'ડેરિવેટિવ ટ્રેડિંગ' કરાવવા અને સરકારી મંજૂરી વિના હજારો કરોડ રૂપિયા દેશની બહાર મોકલવા સાથે સંબંધિત છે.
સામાન્ય ટ્રેડિંગમાં કોઈ પણ વ્યક્તિ શેર અથવા ક્રિપ્ટો કૉઇન ખરીદીને તેનો માલિક બને છે. પરંતુ ડેરિવેટિવ ટ્રેડિંગમાં તમે સીધી કોઈ વસ્તુ ખરીદતા નથી, પરંતુ માત્ર એ દાવ લગાવો છો કે આવનારા સમયમાં તેની કિંમત વધશે કે ઘટશે.
આરોપ છે કે આ બંને ભારતીય પ્લેટફોર્મ કોઈ પણ મંજૂરી વિના પોતાના ગ્રાહકોને વિદેશી ક્રિપ્ટો વેબસાઇટ્સ પર આ પ્રકારનું ટ્રેડિંગ કરાવતા હતા અને તેનું ખુલ્લેઆમ પ્રચાર પણ કરતા હતા.
આ સમગ્ર રમતમાં પૈસા દેશની બહાર મોકલવા માટે 'USDT' નામના સ્ટેબલકૉઇનનો સહારો લેવામાં આવી રહ્યો હતો. સામાન્ય રીતે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ અથવા કંપની બેંક મારફતે વિદેશમાં પૈસા મોકલે છે, ત્યારે રિઝર્વ બેંકની કડક નજર રહે છે. આ કાનૂની પ્રક્રિયા અને બેંકિંગ સિસ્ટમની નજરથી બચવા માટે આ પ્લેટફોર્મ્સે USDTને માધ્યમ બનાવ્યું.
USDT વાસ્તવમાં ડિજિટલ ડૉલરની જેમ કામ કરે છે, જેની કિંમત હંમેશા એક ડૉલર જેટલી સ્થિર રહે છે. તેને બ્લૉકચેન દ્વારા પલક ઝપકતાં જ કોઈ પણ બેંકના અવરોધ વિના દુનિયાના કોઈ પણ ખૂણે ટ્રાન્સફર કરી શકાય છે.
તપાસમાં સામે આવ્યું છે કે CoinDCX પોતાના બિઝનેસ ખર્ચ અને ટ્રાન્ઝેક્શન ફીના બહાને USDT મારફતે Binance, KuCoin અને Bybit જેવા મોટા વિદેશી ક્રિપ્ટો પ્લેટફોર્મ્સને સેંકડો કરોડ રૂપિયા મોકલી રહ્યું હતું.
બીજી તરફ, Delta Exchange ગ્રાહકોના સોદાઓનો મોટો હિસ્સો CoinDCX મારફતે રૂટ કરી રહ્યું હતું અને પોતાની વિદેશી ભાગીદાર કંપનીઓને પણ રકમ ટ્રાન્સફર કરી રહ્યું હતું.
EDના જણાવ્યા અનુસાર, આ રીતે બેન્કિંગ રેકોર્ડ વિના અને કર ચૂકવ્યા વિના ભારતમાંથી હજારો કરોડ રૂપિયા ડિજિટલ રીતે વિદેશ મોકલવામાં આવ્યા, જે વિદેશી ચલણ કાયદાનું ઉલ્લંઘન છે.
કોઇન ડીસીએક્સ જેવા પ્લેટફોર્મ ક્રિપ્ટોમાં SIP અને ક્રિપ્ટો કૉઇન્સ ઉપરાંત અમેરિકન કંપનીઓના શેરોમાં ડેરિવેટિવ ટ્રેડિંગની સુવિધા આપે છે.
તપાસ એજન્સીઓની તપાસમાં સામે આવ્યું છે કે આ પ્લેટફોર્મ્સે માત્ર FEMAનું જ ઉલ્લંઘન કર્યું નથી, પરંતુ શેરબજાર અને બેંકિંગ સાથે જોડાયેલા અનેક મોટા નિયમો પણ તોડ્યા છે.
આ ક્રિપ્ટો કંપનીઓના ફિનટેક પ્રોડક્ટ્સ સેબી એક્ટ 1992, સિક્યોરિટીઝ કોન્ટ્રાક્ટ્સ એક્ટ 1956 અને RBI એક્ટ 1934ના નિર્ધારિત ધોરણોની વિરુદ્ધ હોવાનું જાણવા મળ્યું છે.
આ કાનૂની સકંજાનો સીધો અસર સામાન્ય રોકાણકારો પર પડી શકે છે. જો તપાસ એજન્સીઓ આ પ્લેટફોર્મ્સ વિરુદ્ધ કડક પગલાં લે છે, તેમના બેંક ખાતાં અથવા ક્રિપ્ટો વૉલેટ્સ ફ્રીઝ થાય છે, તો ત્યાં ટ્રેડિંગ કરી રહેલા સામાન્ય યુઝર્સના પૈસા લાંબા સમય સુધી અટવાઈ શકે છે અને તેમના ડૂબી જવાનું જોખમ પણ વધી શકે છે.