સત્ય. સાહસ. સંકલ્પ.

અર્થશોટ પ્રાઇઝ: પર્યાવરણનું 'નોબેલ', વિજેતાને 12.45 કરોડ, પહેલીવાર ભારતમાં

અર્થશોટ પ્રાઇઝ: પર્યાવરણનું 'નોબેલ', વિજેતાને 12.45 કરોડ, પહેલીવાર ભારતમાં

બ્રિટનના પ્રિન્સ વિલિયમ ભારતની મુલાકાતે આવ્યા છે. તેઓ 17 નવેમ્બરે મુંબઈમાં યોજાનાર અર્થશોટ પ્રાઇઝના પ્રથમ પુરસ્કાર સમારોહમાં ભાગ લેશે. આ સમારોહ પહેલીવાર ભારતમાં યોજાઈ રહ્યો છે. આ પુરસ્કાર દુનિયાભરની એવી વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓને આપવામાં આવે છે, જેઓ પર્યાવરણની રક્ષા માટે કામ કરી રહ્યા છે. પર્યાવરણની સુરક્ષા આજે વિશ્વ સમક્ષના સૌથી મોટા પડકારોમાંની એક છે.

તો જાણીએ, આ 'પર્યાવરણનો નોબેલ' કહેવાતો અર્થશોટ પ્રાઇઝ શું છે? આ સન્માન કેવી રીતે અને કોને આપવામાં આવે છે? વિજેતાઓને શું મળે છે? તેની શરૂઆત ક્યારે અને કોણે કરી?

અર્થશોટ પ્રાઇઝ એક આંતરરાષ્ટ્રીય પર્યાવરણ પુરસ્કાર છે. તે એવા વ્યવહારુ ઉકેલોને શોધે છે અને પ્રોત્સાહન આપે છે, જે ધરતીની મોટી પર્યાવરણીય સમસ્યાઓ ઘટાડી શકે. પુરસ્કારનો હેતુ આ ઉકેલોને ઓળખ મળે અને વધુ લોકો, શહેરો અને દેશો સુધી પહોંચે તે છે. તેની પરિકલ્પના 2019માં કરવામાં આવી હતી. 2020માં તેને સ્વરૂપ મળ્યું અને 2021થી આ સન્માન વ્યક્તિઓ તથા સંસ્થાઓને આપવામાં આવી રહ્યું છે. અત્યાર સુધીના સંકલ્પ મુજબ તે 2030 સુધી આપવામાં આવશે. દર વર્ષે પાંચ વિજેતાઓ પસંદ કરવામાં આવે છે. દરેક વિજેતાને અલગ શ્રેણીમાં પુરસ્કાર મળે છે.

આ ઉપાધિ તેની વૈશ્વિક ઓળખ અને પર્યાવરણ પરના મોટા ફોકસને કારણે વપરાય છે. પુરસ્કાર દુનિયાભરના લોકો અને સંસ્થાઓના કામને સામે લાવે છે. તેનો ભાર એવા ઉકેલો પર છે જેની અસર વધારી શકાય. પરંતુ અર્થશોટ પ્રાઇઝ નોબેલ પુરસ્કારનો હિસ્સો નથી. બંને અલગ-અલગ પુરસ્કારો છે. તેથી તેને પર્યાવરણનો નોબેલ કહેવો એક લોકપ્રિય તુલના છે, સત્તાવાર નામ નહીં.

પ્રિન્સ વિલિયમે 'ધ રોયલ ફાઉન્ડેશન' સાથે મળીને અર્થશોટ પ્રાઇઝની શરૂઆત કરી. તેની યોજના પહેલીવાર 2019ના અંતમાં રજૂ કરવામાં આવી હતી. તેનો ઔપચારિક શુભારંભ ઓક્ટોબર 2020માં થયો. પ્રથમ પુરસ્કાર સમારોહ 2021માં લંડનમાં યોજાયો હતો. આ વિચારને અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ જોન એફ. કેનેડીના 'મૂનશોટ' થી પ્રેરણા મળી. મૂનશોટનો લક્ષ્ય એક દાયકાની અંદર માનવીને ચંદ્ર પર પહોંચાડવાનો હતો. તે જ રીતે અર્થશોટનો વિચાર છે કે 2030 સુધી ધરતી માટે જરૂરી પર્યાવરણીય લક્ષ્યો તરફ ઝડપી અને નક્કર કામ થાય.

અર્થશોટ પ્રાઇઝ પાંચ મોટા લક્ષ્યો પર કામ કરે છે. તેને 'અર્થશોટ્સ' કહેવામાં આવે છે. આ લક્ષ્યો માત્ર નવી ટેકનોલોજી સુધી સીમિત નથી. સમુદાય, શહેર, સરકારો, વ્યવસાયો અને સામાજિક સંસ્થાઓ પણ આ માટે કામ કરી શકે છે.

પુરસ્કાર માટે અરજદારોના કોઈ એક પ્રકારની મર્યાદા નથી. વ્યક્તિ, ટીમ, સામાજિક સંસ્થા, વ્યવસાય, શહેર, સરકાર અથવા ઘણા સંગઠનોની ભાગીદારીનો ઉકેલ વિચારણા માટે યોગ્ય હોઈ શકે છે. મહત્વની વાત એ છે કે ઉકેલ કોઈ એક અર્થશોટ લક્ષ્ય સાથે જોડાયેલો હોય અને તેના કામ કરવાના પુરાવા હોય. આ પુરસ્કાર માત્ર વિચાર કે યોજનાને નહીં, પરંતુ એવા ઉકેલને ઓળખ આપવા પર ભાર મૂકે છે જે વાસ્તવિક દુનિયામાં લાગુ થઈ રહ્યો હોય અથવા જેની અસર વધારવાની નક્કર સંભાવના હોય. સત્તાવાર પ્રક્રિયામાં નામાંકન દુનિયાભરના પસંદ કરાયેલા નોમિનેશન પાર્ટનર્સ દ્વારા આવે છે.

વિજેતાઓની પસંદગી ઘણા તબક્કામાં થાય છે. નામાંકનની તપાસ કરવામાં આવે છે. નિષ્ણાતો ઉકેલની અસર, પુરાવા અને આગળ વધવાની ક્ષમતાનું મૂલ્યાંકન કરે છે. ત્યારબાદ 15 ફાઇનલિસ્ટ પસંદ કરવામાં આવે છે. પાંચેય શ્રેણીઓમાંથી દરેકમાં એક વિજેતા જાહેર કરવામાં આવે છે. અંતિમ વિજેતાઓનો નિર્ણય 'અર્થશોટ પ્રાઇઝ કાઉન્સિલ' કરે છે. આ પ્રક્રિયાનો હેતુ એવા કાર્યોને ઓળખવાનો છે જે પર્યાવરણ પર અસર પાડી શકે છે અને મોટા પાયે અપનાવી શકાય છે. દર વર્ષના ફાઇનલિસ્ટ અને વિજેતાઓની યાદી અલગ હોય છે.