નવરાત્રીના પવિત્ર તહેવારની પૂર્ણાહુતિ એટલે દશેરા. દર વર્ષે અશ્વિન મહિનાના શુક્લ પક્ષની દશમી તિથિએ વિજયાદશમીનો પાવન તહેવાર ઉજવવામાં આવે છે. આ તહેવાર અસત્ય પર સત્ય અને અધર્મ પર ધર્મના વિજયનું મહાન પ્રતીક છે.
આ વર્ષે 2026 માં દશેરાની તારીખને લઈને લોકોમાં 20 અને 21 ઓક્ટોબર વચ્ચે ભારે મૂંઝવણ જોવા મળી રહી છે. જોકે, જ્યોતિષશાસ્ત્રના નિષ્ણાતોએ પ્રદોષ કાળની ગણતરી કરીને આ અસમંજસનો કાયમી અંત લાવી દીધો છે.
જયપુર અને જોધપુર સ્થિત પાલ બાલાજી જ્યોતિષ સંસ્થાના ડિરેક્ટર અને જાણીતા જ્યોતિષ ડૉ. અનીશ વ્યાસે આ અંગે સ્પષ્ટતા કરી છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, વૈદિક પંચાંગ મુજબ દશમી તિથિ 20 ઓક્ટોબરના રોજ બપોરે 12:50 વાગ્યે શરૂ થશે.
આ તિથિ બીજા દિવસે, એટલે કે 21 ઓક્ટોબરે બપોરે 2:11 વાગ્યે પૂર્ણ થશે. હિન્દુ ધર્મમાં રાવણ દહન હંમેશા પ્રદોષ કાળમાં (સાંજના સમયે) કરવાની પરંપરા છે. આથી, આ વર્ષે દશેરાનો તહેવાર 20 ઓક્ટોબરે જ પૂરા હર્ષોલ્લાસ સાથે ઉજવવામાં આવશે.
આ પવિત્ર દિવસે શસ્ત્ર પૂજા અને વિજય મુહૂર્તનો સમય બપોરે 1:59 થી 2:45 વાગ્યા સુધીનો રહેશે. આ 47 મિનિટનો સમય પૂજા માટે સર્વશ્રેષ્ઠ છે. જ્યારે રાવણ દહન માટે સાંજે 5:47 વાગ્યાનું મુહૂર્ત સૌથી ઉત્તમ માનવામાં આવે છે.
દશેરાના દિવસે જ મર્યાદા પુરુષોત્તમ ભગવાન રામે લંકાપતિ રાવણનો વધ કરીને મહાન યુદ્ધ જીત્યું હતું. ઉપરાંત, એવી પણ ધાર્મિક માન્યતા છે કે મા દુર્ગાએ આ જ દિવસે મહિષાસુર નામના રાક્ષસનો સંહાર કર્યો હતો. તેથી જ ઘણી જગ્યાએ આ દિવસે માતાજીની મૂર્તિનું વિસર્જન પણ થાય છે.
દશેરાની ઉજવણી દેશભરમાં વિવિધ રીતે થાય છે. આ દિવસે શસ્ત્રો અને શમી વૃક્ષની ખાસ પૂજા અર્ચના કરવામાં આવે છે. ક્ષત્રિય અને શસ્ત્રોનો ઉપયોગ કરતા સમુદાયો પોતાના હથિયારોની પૂજા કરે છે, જ્યારે વેપારી વર્ગ પોતાના ચોપડા અને ખાતાવહીનું પૂજન કરે છે.
સાંજના સમયે રાવણ, કુંભકર્ણ અને મેઘનાથના વિશાળ પૂતળાંઓનું દહન કરવામાં આવે છે. પૂતળાદહન બાદ પુરુષો જ્યારે ઘરે પરત ફરે છે, ત્યારે મહિલાઓ તેમની આરતી ઉતારીને તિલક કરે છે. વડીલોને 'સોનાના પાન' એટલે કે શમી વૃક્ષના પાન આપીને તેમના આશીર્વાદ લેવાની પણ સુંદર પ્રથા છે.
જ્યોતિષ ડૉ. અનીશ વ્યાસ જણાવે છે કે વિજયાદશમી પર નીલકંઠ પક્ષીના દર્શન થવા એ અત્યંત શુભ શુકન મનાય છે. એવી માન્યતા છે કે આ દિવસે નીલકંઠ પક્ષી જોવા મળે તો જીવનની તમામ મુશ્કેલીઓ દૂર થાય છે અને ઘરમાં સુખ, શાંતિ તથા ધન-સમૃદ્ધિનો વાસ થાય છે.
આ સિવાય દશેરાને વણજોયું મુહૂર્ત કહેવાય છે. તેથી આ દિવસે નવા વાહનો, સોના-ચાંદીના આભૂષણો, ઇલેક્ટ્રોનિક વસ્તુઓ અને નવા કપડાંની ખરીદી કરવી ખૂબ જ ફળદાયી માનવામાં આવે છે.
વિજયાદશમી સર્વ કાર્ય સિદ્ધિનો દિવસ છે. આ દિવસે બાળકોને અક્ષર જ્ઞાન (મૂળાક્ષર લેખન) શરૂ કરાવવું, મકાન કે દુકાનનું બાંધકામ, ગૃહ પ્રવેશ, મુંડન, નામકરણ, અન્નપ્રાશન, કાન વીંધવા, જનોઈ અને ભૂમિ પૂજા જેવા માંગલિક કાર્યો બેધડક કરી શકાય છે. જોકે, જ્યોતિષશાસ્ત્ર મુજબ દશેરાના દિવસે લગ્ન કરવા નિષેધ છે.
આ દિવસે પૂજા કરવા માટે સવારે વહેલા ઊઠી, સ્નાન કરી સ્વચ્છ વસ્ત્રો ધારણ કરવા. ઘઉંના લોટ કે ચૂનામાંથી દશેરાની આકૃતિ બનાવવી. ગાયના છાણમાંથી 9 નાના ગોળા અને 2 વાટકીઓ બનાવી પૂજામાં રાખવી.
એક વાટકીમાં સિક્કા અને બીજીમાં કંકુ (રોલી), ચોખા, જવ અને ફળ મૂકવાં. ત્યારબાદ મૂર્તિને કેળા, જવ, ગોળ અને મૂળાનો ભોગ ધરાવવો. શસ્ત્ર કે ચોપડા પૂજન વખતે પણ આ વસ્તુઓ અર્પણ કરવાનું ચૂકશો નહીં. પૂજા બાદ ગરીબ અને જરૂરિયાતમંદ લોકોને ભોજન કરાવવું અને શક્તિ મુજબ દાન આપવું.
(ડિસ્ક્લેમર: આ લેખમાં આપવામાં આવેલી માહિતી માત્ર સામાન્ય માન્યતાઓ અને જ્યોતિષીય ગણતરીઓ પર આધારિત છે. કોઈપણ ધાર્મિક માહિતી કે માન્યતાને અમલમાં મૂકતા પહેલા સંબંધિત ક્ષેત્રના નિષ્ણાતની સલાહ લેવી હિતાવહ છે.)