નવી દિલ્હી: કેન્દ્રીય આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયે ડ્રગ્સ રૂલ્સ, 1945માં સુધારો કરવા માટેનો મુસદ્દો જાહેર કર્યો છે. આ પ્રસ્તાવ હેઠળ શેડ્યૂલ H, H1 અને Xમાં સામેલ દવાઓની જાહેરાત અંગેના પ્રતિબંધો દવા વેચતા રિટેલર્સ, હોલસેલર્સ અને ડિસ્ટ્રિબ્યુટર્સ સુધી લંબાવવાની તૈયારી છે.
પ્રસ્તાવ અનુસાર, આ દવાઓની જાહેરાત કરવા માટે કેન્દ્ર સરકારની અગાઉથી મંજૂરી લેવી પડશે. હાલમાં લાગુ નિયમો હેઠળ દવા બનાવતી કંપનીઓ પર આ પ્રતિબંધ છે, પરંતુ દવાઓનું છૂટક અને જથ્થાબંધ વેચાણ કરતા લાઇસન્સધારકોને સ્પષ્ટ પણે આ નિયમોના દાયરામાં સામેલ કરવામાં આવ્યા નથી. સરકાર આ ખામી દૂર કરવા માટે નિયમોમાં ફેરફાર કરવા માગે છે.
આરોગ્ય મંત્રાલયે 28 સપ્ટેમ્બર, 2026ના રોજ જાહેર કરેલા ગેઝેટ નોટિફિકેશન G.S.R. 861(E) દ્વારા નિયમોમાં સુધારાનો મુસદ્દો જાહેર કર્યો છે. આ પ્રસ્તાવ ડ્રગ્સ ટેકનિકલ એડવાઇઝરી બોર્ડ (DTAB) સાથે ચર્ચા-વિચારણા કર્યા બાદ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે.
મંત્રાલયે ડ્રગ્સ રૂલ્સ, 1945ના નિયમ 65માં પેટા-નિયમ (22) ઉમેરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. આ અંતર્ગત દવાઓનું વેચાણ કરવા, તેનો સ્ટોક રાખવા, વેચાણ માટે પ્રદર્શિત કરવા, વેચાણની ઓફર કરવા અથવા વિતરણ કરવા માટે લાઇસન્સ ધરાવતા લોકો પર પણ જાહેરાત સંબંધિત પ્રતિબંધો લાગુ પડશે. તેમાં રિટેલ અને હોલસેલ દવા વેચનારાઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.
પ્રસ્તાવિત જોગવાઈ અનુસાર, શેડ્યૂલ H, શેડ્યૂલ H1 અને શેડ્યૂલ Xમાં સામેલ દવાઓની જાહેરાત કેન્દ્ર સરકારની અગાઉથી મંજૂરી વિના કરી શકાશે નહીં. જોકે, હાલમાં આ ફેરફાર માત્ર પ્રસ્તાવના તબક્કામાં છે. તેને આખરી સ્વરૂપ આપતાં પહેલાં સરકાર સંબંધિત પક્ષો પાસેથી સૂચનો અને વાંધાઓ મંગાવી રહી છે.
શેડ્યૂલ H, H1 અને Xમાં એવી દવાઓનો સમાવેશ થાય છે, જે નિર્ધારિત નિયમો હેઠળ ડૉક્ટરના પ્રિસ્ક્રિપ્શન પર જ આપવામાં આવે છે. તેમાં કેટલીક એન્ટિબાયોટિક્સ, સાયકો સોમેટિક અસર ધરાવતી દવાઓ અને અન્ય પ્રિસ્ક્રિપ્શન આધારિત દવાઓનો સમાવેશ થાય છે.
આવી દવાઓનો ઉપયોગ યોગ્ય તબીબી સલાહ અને દેખરેખ હેઠળ કરવો જરૂરી છે. સરકારના પ્રસ્તાવનો હેતુ દવાઓના અનધિકૃત પ્રચારને રોકવાનો અને યોગ્ય તબીબી સલાહ વિના દવાઓના ઉપયોગથી ઊભા થતા જોખમોને ઘટાડવાનો છે.
મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, જાહેરાત સંબંધિત નિયમોને દવાઓના પુરવઠા સાથે સંકળાયેલી સમગ્ર વ્યવસ્થા સુધી વિસ્તારીને નિયમનકારી દેખરેખ વધુ મજબૂત બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. અત્યાર સુધી દવા બનાવતી કંપનીઓ પર લાગુ પ્રતિબંધો અને દવાઓનું વેચાણ કે વિતરણ કરતા લાઇસન્સધારકોને લગતી જોગવાઈઓ વચ્ચે જે ખામી હતી, તેને દૂર કરવાનો આ પ્રયાસ છે.
આ પ્રસ્તાવ પહેલાં ડ્રગ્સ ટેકનિકલ એડવાઇઝરી બોર્ડની 93મી બેઠકમાં પણ આ મુદ્દે ચર્ચા થઈ હતી. આ બેઠક 16 ફેબ્રુઆરી, 2026ના રોજ યોજાઈ હતી. બેઠકમાં દવાઓના વેચાણ અને વિતરણનું લાઇસન્સ ધરાવતા લોકો તથા સંસ્થાઓની જાહેરાતોને નિયંત્રિત કરવા માટે યોગ્ય જોગવાઈઓ કરવાની જરૂરિયાત અંગે વિચારણા કરવામાં આવી હતી.
ત્યારબાદ આરોગ્ય મંત્રાલયે નિયમોમાં સુધારા માટેનો મુસદ્દો તૈયાર કર્યો હતો. આ પ્રસ્તાવનો હેતુ દવા બનાવતી કંપનીઓની સાથે દવાઓનું વેચાણ, સ્ટોકિંગ અને વિતરણ કરતા વેપારીઓ પર પણ જાહેરાત સંબંધિત નિયમો લાગુ કરવાનો છે.
આરોગ્ય મંત્રાલયે પ્રસ્તાવિત નિયમો અંગે સામાન્ય લોકો અને સંબંધિત પક્ષો પાસેથી સૂચનો તથા વાંધાઓ મંગાવ્યા છે. ગેઝેટમાં નિયમોના મુસદ્દાની નકલો જાહેર જનતા માટે ઉપલબ્ધ કરાવ્યાની તારીખથી 30 દિવસની અંદર સૂચનો અને વાંધાઓ મોકલી શકાશે.
નિર્ધારિત સમયગાળામાં મળેલા સૂચનો અને વાંધાઓ પર કેન્દ્ર સરકાર વિચારણા કરશે. ત્યારબાદ નિયમોમાં સુધારાને આખરી સ્વરૂપ આપવાની પ્રક્રિયા આગળ વધશે.