હિન્દુ પરંપરામાં કોઈ પણ દેવી-દેવતાની પૂજા શરૂ કરતાં પહેલાં અગ્નિદેવને સાક્ષી માનીને દીવો પ્રગટાવવામાં આવે છે. માન્યતા એવી છે કે દીવાની જ્યોત ઘરમાંથી અંધકાર અને નકારાત્મક ઊર્જા દૂર કરે છે. પૂજા દરમિયાન દીવાની જ્યોત સ્થિર રહે તે શુભ ગણાય છે. ધાર્મિક ગ્રંથોમાં દીવો પ્રગટાવવાની કેટલીક રીતો જણાવવામાં આવી છે.
શાસ્ત્રો અનુસાર પૂજામાં શુદ્ધ ગાયના ઘીનો દીવો સૌથી શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. શનિદેવ, હનુમાનજી કે ભૈરવજીની પૂજામાં સરસવ કે તલના તેલનો દીવો પ્રગટાવવાનું વિશેષ મહત્વ છે.
નિત્ય પૂજામાં બે વાટ ભેગી કરીને એક દીવો બનાવવાની પરંપરા છે. બહુમુખી દીવો પ્રગટાવો તો તેમાં ત્રણ કે પાંચ બત્તી રાખવી શુભ ગણાય છે. ધાર્મિક કાર્યોમાં એકી સંખ્યા — 3, 5, 7 —નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
વાસ્તુશાસ્ત્ર મુજબ દીવો મૂકવાની દિશા પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. ઘીનો દીવો ભગવાનની જમણી બાજુ (પૂજા કરનારની ડાબી બાજુ) અને તેલનો દીવો ભગવાનની ડાબી બાજુ રાખવો જોઈએ. દીવાની જ્યોત ઉત્તર દિશા તરફ રાખવાથી આર્થિક મુશ્કેલીઓ દૂર થાય છે અને પૂર્વ દિશા તરફ રાખવાથી આરોગ્ય અને દીર્ઘાયુષ્ય મળે છે એવી માન્યતા છે.
પવન કે અન્ય કારણોસર પૂજા દરમિયાન દીવો ઓલવાઈ જાય તો મનમાં ભય કે અશુભ વિચાર લાવવાની જરૂર નથી. ભગવાન સમક્ષ ક્ષમાયાચના કરીને દીવો ફરી પ્રગટાવી શકાય છે. અજાણતાં દીવો હાથમાંથી પડી જાય તો ઈશ્વરનું સ્મરણ કરીને શાંતિ મંત્રનો જાપ કરવો હિતાવહ ગણાય છે.
સાંજે તુલસીજી પાસે કે પૂજા સ્થાન પર દીવો પ્રગટાવતી વખતે તેને સીધો જમીન પર ન મૂકવો જોઈએ. દીવાના આસન તરીકે નીચે થોડા અક્ષત (કાચા આખા ચોખા) મૂકવા જોઈએ. શાસ્ત્રોમાં ચોખાને સમૃદ્ધિનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.
દરરોજ સવારે અને સાંજે ઘરમાં દીવો પ્રગટાવવાથી ધાર્મિક લાભ ઉપરાંત ઘરનું વાતાવરણ પણ શુદ્ધ થાય છે એવું મનાય છે. આ બધી બાબતો ધાર્મિક માન્યતા અને પરંપરા પર આધારિત છે, વૈજ્ઞાનિક પુરાવા નહીં.