દિવાળી નજીક આવી રહી છે. ફટાકડા અને રોશનીનો ઉત્સવ દરેકને આનંદ આપે છે, પરંતુ ભારે અવાજ કેટલાક લોકો માટે મુશ્કેલી ઊભી કરે છે. નાના બાળકો, વૃદ્ધો, દર્દીઓ અને પાલતુ પ્રાણીઓ અવાજથી વધુ પ્રભાવિત થાય છે. આથી ફટાકડાના અવાજની કાયદાકીય મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે. જાણો કે દેશમાં કયા વિસ્તારમાં કેટલો અવાજ માન્ય છે, ફટાકડા ફોડવાનો સમય કયો છે, ફરિયાદ કેવી રીતે કરવી અને નિયમ તોડશો તો શું સજા થશે.
કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડના ધોરણ મુજબ, ફટાકડાના વિસ્ફોટના સ્થળથી 4 મીટરના અંતરે અવાજ 125 ડેસિબલથી વધુ ન હોવો જોઈએ. આ ફટાકડાના વ્યક્તિગત અવાજ માટેનું ધોરણ છે.
વિસ્તાર મુજબ સામાન્ય અવાજની મર્યાદા અલગ છે:
- રહેણાંક વિસ્તાર: દિવસે 55 ડેસિબલ, રાત્રે 45 ડેસિબલ
- વાણિજ્યિક વિસ્તાર: દિવસે 65 ડેસિબલ, રાત્રે 55 ડેસિબલ
- ઔદ્યોગિક વિસ્તાર: દિવસે 75 ડેસિબલ, રાત્રે 70 ડેસિબલ
- સાયલન્સ ઝોન: દિવસે 50 ડેસિબલ, રાત્રે 40 ડેસિબલ
દિવસનો સમય સવારે 6 વાગ્યાથી રાત્રે 10 વાગ્યા સુધીનો ગણાય છે, જ્યારે રાત્રિનો સમય રાત્રે 10 વાગ્યાથી સવારે 6 વાગ્યા સુધીનો હોય છે. એક મહત્વની વાત એ છે કે રહેણાંક વિસ્તારની 55 કે 45 ડેસિબલની મર્યાદા આસપાસના સમગ્ર પર્યાવરણના ધ્વનિ સ્તર (એમ્બિયન્ટ નોઇઝ લેવલ) માટે છે, ફક્ત ફટાકડાના અવાજ માટે નહીં.
શું રાત્રે ફટાકડા ફોડવાની પરવાનગી છે? દેશભરમાં ફટાકડા ફોડવાનો સમય એકસરખો નથી. ઘણી જગ્યાએ રાત્રે 10 વાગ્યાથી સવારે 6 વાગ્યા સુધી અવાજ કરતા ફટાકડા ફોડવા પર પ્રતિબંધ હોય છે. દિવાળી પર કેટલાક રાજ્યો કે સ્થાનિક વહીવટીતંત્ર દ્વારા મર્યાદિત સમય માટે છૂટ આપવામાં આવે છે. આ સમય અને શરતો સત્તાવાર આદેશ મુજબ બદલાઈ શકે છે. તેથી પાછલા વર્ષનો સમય આ વર્ષે પણ લાગુ પડશે તેમ માની લેવું યોગ્ય નથી. ફટાકડા ફોડતા પહેલાં તમારા જિલ્લા વહીવટીતંત્ર, પોલીસ અથવા રાજ્ય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડની તાજી સૂચનાઓ તપાસવી યોગ્ય રહેશે. કોઈ ચોક્કસ શહેરમાં ગ્રીન ફટાકડા, વેચાણ, સમય અથવા ફટાકડાના પ્રકાર પર અલગ પ્રતિબંધ પણ હોઈ શકે છે. કાયદાકીય રીતે હોસ્પિટલ, વૃદ્ધાશ્રમ અને ગીચ વસ્તી ધરાવતા વિસ્તારોમાં વધુ અવાજવાળા ફટાકડા ફોડી શકાતા નથી.
અવાજનું સ્તર કેવી રીતે ટ્રેક કરવું? અવાજ માપવાની સૌથી વિશ્વસનીય પદ્ધતિ કેલિબ્રેટેડ 'સાઉન્ડ લેવલ મીટર'નો ઉપયોગ છે. પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ અને વહીવટીતંત્ર આવા સાધનો દ્વારા નિર્ધારિત સ્થળોએ ધ્વનિ સ્તર નોંધે છે. તેમના માપનમાં સમય, સ્થળ અને સાધનનો યોગ્ય રેકોર્ડ રહે છે. મોબાઈલ ફોનની નોઇઝ-મીટર એપ માત્ર પ્રાથમિક અંદાજ આપે છે; ફોનનો માઇક્રોફોન, એપની ગુણવત્તા અને આસપાસની સ્થિતિ રીડિંગમાં ફેરફાર લાવી શકે છે. તેથી મોબાઈલ એપના આંકડાને કાયદેસર પુરાવો કે સત્તાવાર માપન ન ગણવું. ફટાકડાની સાવ નજીક જઈને અવાજ માપવાનો પ્રયાસ જોખમી સાબિત થઈ શકે છે.
જો તમારા વિસ્તારમાં સતત વધુ અવાજવાળા ફટાકડા ફોડવામાં આવી રહ્યા હોય, તો સુરક્ષિત જગ્યાએથી સમય અને સ્થળ નોંધી લો. શક્ય હોય તો દૂરથી નાનો વીડિયો કે ઓડિયો રેકોર્ડ કરો, જેમાં તારીખ અને સમય સચવાયેલા રહે. કોઈ વ્યક્તિ સાથે ઘર્ષણમાં ઉતરવાનું કે ફટાકડાને અડવાનું ટાળો. આ અંગેની ફરિયાદ સ્થાનિક પોલીસ, જિલ્લા વહીવટીતંત્ર અથવા રાજ્ય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડને કરી શકાય છે. તાત્કાલિક જોખમ જણાય તો સ્થાનિક ઈમરજન્સી સેવાઓનો સંપર્ક કરવો.
નિયમ તોડવા પર શું સજા થઈ શકે? કાર્યવાહી ઉલ્લંઘનના પ્રકાર અને લાગુ કરાયેલા આદેશ પર આધાર રાખે છે. પોલીસ અથવા અધિકૃત અધિકારીઓ ફટાકડા બંધ કરાવી શકે છે અને પ્રતિબંધિત ફટાકડા કે ગેરકાયદેસર સ્ટોક જપ્ત કરી શકે છે. લાયસન્સ વગર વેચાણ, સંગ્રહ કે ઉત્પાદન કરવા બદલ વિસ્ફોટક પદાર્થ સંબંધિત કાયદા હેઠળ અલગ કાર્યવાહી થઈ શકે છે. ધ્વનિ પ્રદૂષણના નિયમોના ઉલ્લંઘન બદલ પર્યાવરણ સંરક્ષણ કાયદા હેઠળ દંડાત્મક પગલાં લેવામાં આવી શકે છે. સજા કે દંડની રકમ દરેક કેસમાં એકસરખી હોતી નથી; તે કયો નિયમ તૂટ્યો છે, કયા રાજ્યમાં ઘટના બની છે અને કયા કાયદા હેઠળ કાર્યવાહી થઈ રહી છે તેના પર નિર્ભર કરે છે. કોર્ટ કે વહીવટીતંત્રના પ્રતિબંધ છતાં ઉલ્લંઘન ચાલુ રાખવામાં આવે તો મામલો વધુ ગંભીર બની શકે છે.