દિવાળી અને છઠ પર ઘરે જવા માટે લાખો લોકો ટ્રેનમાં નીકળે છે. આ માટે ભારતીય રેલવે દર વર્ષે તહેવારો દરમિયાન ખાસ ટ્રેનો ચલાવે છે. 13 ઓક્ટોબર 2026 સુધીમાં રેલવેએ 8,454 ખાસ ટ્રેનોની જાહેરાત કરી છે. પણ આ ટ્રેનો કોણ મંજૂર કરે છે અને તેમના ડબ્બા ક્યાંથી આવે છે, તે સવાલ ઘણા લોકોને થાય છે.
રાજ્યવાર જોઈએ તો સૌથી વધુ ટ્રિપ્સ બિહાર માટે છે — 2,057. તે પછી ઉત્તર પ્રદેશમાં 1,056, દિલ્હીમાં 975, મહારાષ્ટ્રમાં 836 અને પશ્ચિમ બંગાળમાં 464 ટ્રિપ્સ છે. અહીં એક વાત સમજવી જરૂરી છે: ટ્રિપ અને ટ્રેન એક નથી. ઉત્તર મધ્ય રેલવેમાં 1,053 ટ્રિપ્સ એટલે 1,053 અલગ ટ્રેનો નહીં, પણ અલગ-અલગ સમયે દોડતી 43 જોડી ટ્રેનો છે. ગયા વર્ષે રેલવેએ 12,011 ખાસ ટ્રેનોની નોંધ કરી હતી, જ્યારે તેના પહેલા વર્ષે આ આંકડો 7,724 હતો.
આ સમગ્ર વ્યવસ્થા બે સ્તરે ચાલે છે. રેલવે બોર્ડ કુલ કેટલી ટ્રેનો ચાલશે અને કેટલા સમય સુધી ચાલશે, તે મંજૂર કરે છે. ઝોનલ રેલવે તેનું શેડ્યુલ અને કયા દિવસોમાં ટ્રેન દોડશે તે નક્કી કરે છે. આ વર્ષે પણ રેલવે બોર્ડે 21 સપ્ટેમ્બર 2026ના તેના આદેશમાં 30 નવેમ્બર સુધી 150 પૂજા સ્પેશિયલ ટ્રેનો અથવા 2,022 ટ્રિપ્સ ચલાવવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો.
હવે સવાલ ડબ્બાઓનો. તહેવારો માટે રેલવે પાસે અલગથી નવા ડબ્બા રાખેલા નથી હોતા. જુદા-જુદા રસ્તે ડબ્બા ભેગા કરીને રેક તૈયાર થાય છે. કુંભ મેળા 2025ની તૈયારી સંબંધિત રેલવે બોર્ડના દસ્તાવેજમાં ઝોનલ રેલવેએ જણાવ્યું હતું કે આસ્થા સ્પેશિયલ, ચૂંટણી સ્પેશિયલ અને સમર સ્પેશિયલમાં વપરાયેલા રેક સાચવી રાખવા, અને આઈસીએફની જગ્યાએ આવનારા એલએચબી નોન-એસી કોચ પણ રાખવા.
એક જ રેક ઘણી ટ્રિપ્સમાં કામ આવે છે. 2017માં એક રેલવે અધિકારીએ કહ્યું હતું કે લગભગ 4,000 ખાસ ટ્રિપ્સ માટે આશરે 55 વધારાના રેક તૈયાર કરવામાં આવ્યા હતા. એટલે કે એક રેક એક ટ્રિપ પૂરી કરીને પાછો ફરે, ત્યારે તેને આગલી ટ્રિપ માટે ફરી વાપરવામાં આવે છે.
ખાસ ટ્રેનો ઉપરાંત માંગ પ્રમાણે નિયમિત ટ્રેનોમાં વધારાના ડબ્બા પણ જોડવામાં આવે છે. 2024માં રેલવે મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે 108 ટ્રેનોમાં વધારાના જનરલ ડબ્બા જોડવામાં આવ્યા છે અને 12,500 ડબ્બા મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે.