દિવાળીના તહેવારો દરમિયાન ફટાકડા ફોડવાને કારણે અમદાવાદ અને રાજકોટ જેવા મોટા શહેરોમાં હવાની ગુણવત્તા ખરાબ થઈ છે. 7 નવેમ્બરે કાળી ચૌદશની રાત્રે અમદાવાદમાં એરપોર્ટ વિસ્તારમાં એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) 240 સુધી પહોંચ્યો હતો, જ્યારે રખિયાલમાં 239 અને રાયખડમાં 232 નોંધાયો હતો. રાજકોટમાં પણ આ રાત્રે AQI 200ને પાર ગયો હતો અને દિવાળીની રાત્રે તે 300ને પાર જવાની શક્યતા છે.
છેલ્લા પાંચ દિવસમાં અમદાવાદનો એવરેજ AQI 4 નવેમ્બરે 175 અને 7 નવેમ્બરે 176 રહ્યો હતો. આ સ્થિતિને જોતા ડોક્ટરોએ લોકોને ઘરની બહાર નીકળતી વખતે માસ્ક પહેરવા અને સવારે વોક કરવાનું ટાળવાની સલાહ આપી છે.
એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) 0થી 500 સુધીની રેન્જમાં હોય છે. AQI જેટલો ઓછો, એટલી હવા સારી. AQI વધે એટલે પ્રદૂષણ વધ્યું ગણાય. વિવિધ પ્રદૂષકોના માપ પરથી AQI નક્કી થાય છે અને તેને રંગ કોડ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.
શિયાળામાં વાયુ-પ્રદૂષણ વધવાનું કારણ એ છે કે જમીનની સપાટી પરની ગરમી રાત્રે ઉપર ઊઠીને 50થી 100 મીટરની ઊંચાઈ પર એક લેયર બનાવે છે. આ લેયરને કારણે નીચેની ઠંડી હવા અને પ્રદૂષણના કણો ઉપર ઊઠી શકતા નથી અને 'લૉક' થઈ જાય છે. આ જ સ્મૉગ અને ધુમ્મસનું કારણ બને છે.
પર્યાવરણવિદ્ મહેશ પંડ્યાના જણાવ્યા અનુસાર, AQIમાં વધારો માત્ર ફટાકડાથી જ નથી થતો. શહેરમાં દરરોજ ચાલતાં વાહનો, બાંધકામની ધૂળ અને અન્ય પ્રદૂષણ પણ જવાબદાર છે. દિવાળી પહેલાં અને પછીના પાંચ દિવસ ફટાકડા ફોડવાથી હવામાં ધુમાડો અને બારીક રજકણો ભળે છે. છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં દિવાળી દરમિયાન AQI 2021માં 250-280 અને ગયા વર્ષે 350 સુધી પહોંચ્યો હતો. આ વર્ષે તે હવામાન અને પ્રદૂષણની સ્થિતિ પર આધારિત છે.
ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડના આંકડા મુજબ, 2021થી 2025 દરમિયાન દિવાળીના દિવસોમાં અમદાવાદનો AQI 139થી 254, સુરતમાં 110થી 195, વડોદરામાં 130થી 215 અને રાજકોટમાં 115થી 205ની વચ્ચે રહ્યો હતો. આ આંકડા શહેર અને સમય પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે.
તેથી, તહેવારોની ઉજવણી કરતી વખતે પણ હવાની ગુણવત્તાનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે. બહાર નીકળો ત્યારે માસ્ક પહેરો, ભીડભાડવાળા વિસ્તારોમાં ઓછો સમય રહો અને શક્ય હોય તો ઘરની અંદર જ રહો.