દિવાળીના પાંચ દિવસના પર્વની શરૂઆત ધનતેરસથી થાય છે. કાર્તિક મહિનાના કૃષ્ણ પક્ષની તેરસના દિવસે ધનતેરસ ઉજવાય છે. હિંદુ ધર્મમાં આ દિવસનું ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ છે. આ દિવસે બજારોમાં ખરીદીની રોનક જોવા મળે છે. લોકો પોતાની શ્રદ્ધા અને બજેટ પ્રમાણે સોનું, ચાંદી, વાસણો અને બીજી નવી વસ્તુઓ ખરીદે છે.
પણ આ દિવસે સોનું, ચાંદી અને વાસણો ખરીદવાની પરંપરા કેવી રીતે શરૂ થઈ? તેની પાછળ સમુદ્ર મંથનની પૌરાણિક કથા જોડાયેલી છે.
ધાર્મિક માન્યતા મુજબ, પ્રાચીન સમયમાં દેવતાઓ અને અસુરોએ અમૃત મેળવવા માટે ક્ષીરસાગરનું મંથન કર્યું હતું. આ મંથન દરમિયાન અનેક કિંમતી રત્નો અને દિવ્ય વસ્તુઓ પ્રગટ થઈ હતી. તેમાંથી એક ભગવાન ધન્વંતરિ પણ હતા.
માન્યતા છે કે કાર્તિક મહિનાના કૃષ્ણ પક્ષની તેરસના દિવસે ભગવાન ધન્વંતરિ અમૃતથી ભરેલો કળશ લઈને સમુદ્રમાંથી પ્રગટ થયા હતા. ભગવાન ધન્વંતરિને આયુર્વેદ અને આરોગ્યના દેવતા માનવામાં આવે છે. તેમના પ્રાગટ્યની યાદમાં આ દિવસ ધનતેરસ તરીકે ઉજવાય છે. ત્યારથી આ દિવસે નવી વસ્તુઓ અને કિંમતી ધાતુઓ ખરીદવાની પરંપરા શરૂ થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે.
ધાર્મિક કથાઓમાં ભગવાન ધન્વંતરિના હાથમાં અમૃતથી ભરેલો કળશ હોવાનું વર્ણન મળે છે. આ કળશને સમૃદ્ધિ, આરોગ્ય અને સુખાકારીનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. એટલે ધનતેરસના દિવસે નવા વાસણો ખરીદવાનું શુભ ગણાય છે. જૂના સમયમાં લોકો આ દિવસે તાંબા, પિત્તળ, કાંસા અને માટીનાં વાસણો ખરીદતા હતા. આજે પણ ઘણા લોકો ધનતેરસના દિવસે ઘરમાં નવા વાસણો લાવે છે. તેમની માન્યતા છે કે આવું કરવાથી ઘરમાં સુખ, શાંતિ અને સમૃદ્ધિ આવે છે.
ધનતેરસ માત્ર આરોગ્ય સાથે જ નહીં, પણ ધન અને સમૃદ્ધિ સાથે પણ જોડાયેલો તહેવાર છે. ધાર્મિક માન્યતા મુજબ, સમુદ્ર મંથન દરમિયાન માતા લક્ષ્મીનું પણ પ્રાગટ્ય થયું હતું. માતા લક્ષ્મીને ધન અને વૈભવની દેવી માનવામાં આવે છે, જ્યારે ભગવાન કુબેરને ધનના દેવતા તરીકે પૂજવામાં આવે છે. એટલે ધનતેરસના દિવસે ભગવાન ધન્વંતરિ સાથે માતા લક્ષ્મી અને ભગવાન કુબેરની પૂજા કરવાનું પણ મહત્વ છે. લોકો ઘરમાં સુખ-સમૃદ્ધિ વધે અને આર્થિક સ્થિતિ મજબૂત બને તેવી પ્રાર્થના કરે છે.
પહેલાના સમયમાં ધનતેરસ પર લોકો મુખ્યત્વે રોજિંદા ઉપયોગમાં આવતાં ધાતુનાં વાસણો ખરીદતા હતા. તાંબું, પિત્તળ, કાંસું અને માટીની વસ્તુઓ ઘરમાં લાવવાની પરંપરા હતી. પણ સમય બદલાતાં આ પરંપરામાં પણ ફેરફાર આવ્યો છે. હવે લોકો પોતાની પસંદગી અને આર્થિક સ્થિતિ પ્રમાણે સોના-ચાંદીના સિક્કા, ઘરેણાં, વાહનો, મોબાઇલ ફોન અને બીજી ઇલેક્ટ્રોનિક વસ્તુઓ પણ ખરીદે છે. ઘણા લોકો આ દિવસે ઘર અને વ્યવસાય માટે નવી વસ્તુઓની ખરીદી શુભ માને છે.
ધનતેરસ પર સોનું અને ચાંદી ખરીદવાનું મહત્વ માત્ર ધાર્મિક પરંપરા પૂરતું નથી. આ બંને ધાતુઓને લાંબા સમયથી સંપત્તિ જાળવી રાખવાના માધ્યમ તરીકે જોવામાં આવે છે. મુશ્કેલીના સમયમાં સોનું અને ચાંદી આર્થિક મદદરૂપ બની શકે છે. ઘણા લોકો તેને લાંબા ગાળાના રોકાણ તરીકે પણ પસંદ કરે છે. સોનાની ચમક અને ચાંદીની ઉપયોગિતા સાથે આ ધાતુઓને સમૃદ્ધિ અને સ્થિરતાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. જોકે કિંમતી ધાતુઓના ભાવમાં વધઘટ થતી રહે છે, તેથી ખરીદી કરતી વખતે પોતાની જરૂરિયાત અને બજેટ ધ્યાનમાં રાખવું જરૂરી છે.
આમ, ધનતેરસ માત્ર ખરીદીનો તહેવાર નથી, તેની સાથે આરોગ્ય, સુખ, સમૃદ્ધિ અને શુભ શરૂઆતની ભાવના જોડાયેલી છે. સદીઓ જૂની આ પરંપરા આજે પણ લોકોની શ્રદ્ધા અને સંસ્કૃતિનો મહત્વનો ભાગ છે.
(નોંધ: આ અહેવાલ ધાર્મિક માન્યતા અને લોકોમાં પ્રચલિત રીત-રિવાજને આધારે રજૂ કરવામાં આવ્યો છે.)