હિન્દુ સનાતન સંસ્કૃતિમાં દીપોત્સવી મહોત્સવનું અત્યંત વિશેષ અને પાવન મહત્વ છે. આ પાંચ દિવસીય પ્રકાશ પર્વની શુભ શરૂઆત ‘ધનતેરસ’ના તહેવારથી થાય છે. દર વર્ષે કારતક માસના કૃષ્ણ પક્ષની ત્રયોદશી તિથિ (ગુજરાતી વિક્રમ સંવત અનુસાર આસો વદ તેરસ) એ ધનતેરસનો ઉત્સવ શ્રદ્ધા અને આનંદ સાથે ઉજવવામાં આવે છે. આ વર્ષે આ પર્વ 6 નવેમ્બરના રોજ ઉજવાઈ રહ્યું છે. દીપાવલીના મુખ્ય તહેવારથી બે દિવસ પહેલા આવતા આ પર્વ નિમિત્તે બજારોમાં દિવાળી જેવી જ રોનક જોવા મળે છે.
મોટાભાગના લોકો ધનતેરસને ધન-દોલત અને સુખ-સમૃદ્ધિ સાથે સાંકળે છે, પરંતુ શાસ્ત્રો અને પૌરાણિક માન્યતાઓ અનુસાર આ દિવસ પાછળ ગૂઢ પૌરાણિક કથાઓ અને ચિકિત્સા વિજ્ઞાનનો ઊંડો સંદર્ભ રહેલો છે.
સમુદ્ર મંથન અને ભગવાન ધનવંતરીનું પ્રાગટ્ય
ધનતેરસ ઉજવવા પાછળનું સૌથી મુખ્ય કારણ ભગવાન ધનવંતરીનું પ્રાગટ્ય છે. શ્રીમદ્ ભાગવત પુરાણ (અષ્ટમ સ્કંધ) અને વિષ્ણુ પુરાણ (પ્રથમ અંશ)માં વર્ણવ્યા મુજબ, કારતક કૃષ્ણ ત્રયોદશીના દિવસે દેવતાઓ અને દાનવો દ્વારા કરવામાં આવેલા સમુદ્ર મંથન દરમિયાન ભગવાન ધનવંતરી પોતાના હાથમાં અમૃત કળશ લઈને પ્રગટ થયા હતા.
શાસ્ત્રોમાં જણાવ્યા અનુસાર ભગવાન વિષ્ણુએ સૃષ્ટિની રચના પછી ચિકિત્સા વિજ્ઞાનનો વિસ્તાર કરવા માટે ધનવંતરી અવતાર ધારણ કર્યો હતો. ભગવાન ધનવંતરી સમસ્ત દેવતાઓના વૈદ્ય (ચિકિત્સક) ગણાય છે. તેમની પૂજા કરવાથી મનુષ્યને ઉત્તમ સ્વાસ્થ્યનો લાભ પ્રાપ્ત થાય છે. તેમના પ્રાગટ્યના ઉપલક્ષ્યમાં જ દર વર્ષે આ દિવસે ધનતેરસ ઉજવવામાં આવે છે.
વાસણો અને નવી સામગ્રી ખરીદવાની પરંપરા
ધનતેરસના દિવસે વાસણો તેમજ સોનુ-ચાંદી અને અન્ય સામગ્રી ખરીદવાની પરંપરા સદીઓથી ચાલી આવે છે. શાસ્ત્રોમાં જણાવ્યા અનુસાર જ્યારે ભગવાન ધનવંતરી સમુદ્ર મંથનમાંથી પ્રગટ થયા, ત્યારે તેઓ પોતાના હાથમાં અમૃતથી ભરેલો દિવ્ય કળશ લઈને ઉપસ્થિત થયા હતા. કળશ એટલે પવિત્ર વાસણ. ભગવાન ધનવંતરી પોતે કળશ લઈને પ્રગટ થયા હોવાથી જ આ દિવસે નવું વાસણ ખરીદવાની પ્રથા શરૂ થઈ હતી. આ ઉપરાંત સોનું, ચાંદી, ઘરમાં ઉપયોગી સામાન કે અન્ય નવી વસ્તુ ખરીદવી પણ મંગલકારી માનવામાં આવે છે.
આ દિવસે માત્ર ભગવાન ધનવંતરીની જ પૂજા કરવામાં નથી આવતી, પરંતુ ધનની દેવી માતા લક્ષ્મીજી અને ધન-ભંડારના રક્ષક દેવ કુબેરની પણ વિધિ-વિધાન સાથે પૂજા કરવામાં આવે છે. માનવ જીવનમાં ઉત્તમ સ્વાસ્થ્ય અને સમૃદ્ધિ બંનેનો સમન્વય જળવાઈ રહે તે ઉદ્દેશ્યથી આ દિવસે ત્રણેયની આરાધના કરવાનો મહિમા છે.
ભગવાન વામન, રાજા બલિ અને શુક્રાચાર્યની કથા
ધનતેરસ સાથે જોડાયેલી બીજી એક પ્રચલિત માન્યતા ભગવાન વિષ્ણુના વામન અવતાર અને દાનવીર રાજા બલિ સાથે જોડાયેલી છે. આ પ્રસંગનો ઉલ્લેખ શ્રીમદ્ ભાગવત પુરાણ (અષ્ટમ સ્કંધ, અધ્યાય 18 થી 23), વામન પુરાણ અને સ્કંદ પુરાણમાં પ્રાપ્ત થાય છે. પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર રાજા બલિનો અત્યાચાર દેવતાઓ પર ખૂબ વધી ગયો હતો. તેમને મુક્તિ અપાવવા ભગવાન વિષ્ણુએ વામન અવતાર ધારણ કર્યો અને રાજા બલિના યજ્ઞ સ્થળે પહોંચ્યા. શુક્રાચાર્યે વામન રૂપમાં ભગવાન વિષ્ણુને ઓળખી લીધા અને રાજા બલિને તેમને કંઈ પણ આપવાની ના પાડવા કહ્યું. પરંતુ રાજા બલિએ પોતાનું વચન પાળ્યું અને વામનને ત્રણ પગલાં ભૂમિ માંગવા દીધી. વામને બે પગલાંમાં આખું જગત નાપી લીધું અને ત્રીજા પગલા માટે રાજા બલિએ પોતાનું માથું ધરી દીધું. આમ ભગવાને રાજા બલિને પાતાળ લોકમાં મોકલ્યા, પરંતુ તેમની દાનવીરતાથી પ્રસન્ન થઈને તેમને અમરત્વનું વરદાન આપ્યું.