સનાતન ધર્મમાં દેવઉઠની એકાદશીનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. માન્યતા અનુસાર, અષાઢ મહિનાની શુક્લ પક્ષની એકાદશીથી ભગવાન વિષ્ણુ ચાર મહિના માટે યોગ નિદ્રામાં જાય છે અને કારતક મહિનાની શુક્લ પક્ષની એકાદશીએ જાગે છે. આ દિવસને દેવઉઠની અથવા પ્રબોધિની એકાદશી કહેવામાં આવે છે.
ભગવાન વિષ્ણુની જાગૃતિ સાથે ચાતુર્માસ પૂર્ણ થાય છે. આ દિવસથી લગ્ન, મુંડન, ગૃહપ્રવેશ અને અન્ય માંગલિક કાર્યો ફરી શરૂ થાય છે. આ પવિત્ર દિવસે તુલસી વિવાહની પરંપરા પણ ઉજવવામાં આવે છે.
2026માં તારીખ અને મુહૂર્ત
વર્ષ 2026માં દેવઉઠની એકાદશીની તિથિ 20 નવેમ્બર, શુક્રવારે સવારે 7:15 વાગ્યે શરૂ થશે અને 21 નવેમ્બર, શનિવારે સવારે 6:31 વાગ્યે પૂરી થશે. ઉદયા તિથિ અનુસાર વ્રત 21 નવેમ્બરે રાખવું વધુ યોગ્ય માનવામાં આવે છે. તુલસી વિવાહ માટે પ્રદોષ કાળનો સમય ઉત્તમ ગણાય છે. વ્રત રાખનારાઓ માટે પારણાંનો સમય 21 નવેમ્બરે બપોરે 1:11 થી 3:18 સુધીનો રહેશે.
ભગવાન વિષ્ણુ ચાર મહિના નિદ્રામાં કેમ જાય છે?
પૌરાણિક કથા અનુસાર, પ્રાચીન કાળમાં શંખાસુર નામના રાક્ષસનો આતંક હતો. ભગવાન વિષ્ણુએ તેનો વધ કર્યો, પરંતુ યુદ્ધને કારણે થાકી ગયા હતા. થાક ઉતારવા તેમણે ચાર મહિના આરામ કર્યો. આ સમયગાળામાં સૃષ્ટિનું સંચાલન ભગવાન શિવ સંભાળે છે. દેવઉઠની એકાદશીએ મંત્રોચ્ચાર, શંખનાદ અને ઘંટારવ સાથે ભગવાનને જગાડવામાં આવે છે, જેને શાસ્ત્રોમાં દેવ પ્રબોધન કહેવામાં આવે છે.
તુલસી પૂજા અને પરંપરા
આ દિવસે તુલસી માતાને લાલ ચુંદડી, સિંદૂર, ચાંદલો અને 16 શણગારની સામગ્રી અર્પણ કરવાની પરંપરા છે. સાંજે ઘરના મુખ્ય દરવાજે, પૂજાઘરમાં અને તુલસીના ક્યારા પાસે ગાયના ઘીના 11 અથવા 21 દીવા પ્રગટાવવામાં આવે છે. શાસ્ત્રો અનુસાર એકાદશીના દિવસે ચોખા રાંધવા કે ખાવાનું ટાળવું જોઈએ.
જ્યોતિષ અને પૌરાણિક માન્યતાઓમાં આ દિવસે કેટલાક ઉપાયોનો ઉલ્લેખ પણ મળે છે, જેમ કે પીળા દોરાની સાત ગાંઠો બાંધીને તુલસીના થડ પર બાંધવી અથવા કાચા દૂધમાં કેસર અને ગંગાજળ મિક્સ કરીને અર્પણ કરવું. આ ઉપાયો પરંપરાગત શ્રદ્ધાનો ભાગ છે.
અસ્વીકરણ: આ માહિતી પૌરાણિક માન્યતાઓ અને સામાન્ય જાણકારી પર આધારિત છે. કોઈપણ ઉપાય અપનાવતા પહેલા સંબંધિત નિષ્ણાતની સલાહ લેવી યોગ્ય રહેશે.