પશ્ચિમ બંગાળમાં 18 સપ્ટેમ્બર સુધી ડેન્ગ્યુના 5,000થી વધુ કેસ નોંધાયા છે. દિલ્હીમાં દર્દીઓની સંખ્યા 432 પર પહોંચી છે. ઉત્તર પ્રદેશ અને મધ્ય પ્રદેશના અનેક વિસ્તારોમાંથી પણ નવા કેસ સામે આવી રહ્યા છે. ડેન્ગ્યુની ચર્ચા થાય ત્યારે સૌથી વધુ પ્લેટલેટ્સનો ઉલ્લેખ થાય છે.
ડેન્ગ્યુ ખતરનાક બને છે કારણ કે શરીરમાં પ્લેટલેટ્સની સંખ્યા ઝડપથી ઘટી શકે છે. જો સંખ્યા 20,000થી નીચે જાય તો રક્તસ્રાવ શરૂ થઈ શકે છે અને મૃત્યુનું જોખમ પણ રહે છે.
તેથી પ્લેટલેટ્સ શું છે, તેનું કામ શું છે અને તે કેમ જરૂરી છે, તે સમજવું જરૂરી છે. આ ઉપરાંત સ્વસ્થ પ્લેટલેટ્સ માટે આપણી લાઇફસ્ટાઇલ કેવી હોવી જોઈએ, તે પણ જાણવું જરૂરી છે.
આ વિષય પર અપોલો સ્પેક્ટ્રા હોસ્પિટલ, જયપુરના કન્સલ્ટન્ટ (ઈન્ટરનલ મેડિસિન) ડૉ. રોહિત શર્મા સાથે વાત કરી. તેમણે પ્લેટલેટ્સ ઘટવાના સંકેતો અને પ્લેટલેટ્સ વધારવામાં મદદ કરતા ખોરાક વિશે માહિતી આપી.
પ્લેટલેટ્સ લોહીમાં રહેલા નાના સેલ ફ્રેગમેન્ટ છે. ઈજા થવા પર અથવા બ્લડ વેસલ્સને નુકસાન પહોંચવા પર તે ક્લોટ બનાવીને રક્તનો પ્રવાહ રોકે છે. સરળ શબ્દોમાં, પ્લેટલેટ્સ શરીરની કુદરતી ‘પટ્ટી’ જેવા કામ કરે છે. તેમને થ્રોમ્બોસાઇટ્સ પણ કહેવાય છે.
પ્લેટલેટ્સને લોહીની ‘રિપેરિંગ યુનિટ’ કહી શકાય. જ્યારે શરીરમાં ક્યાંય ઈજા થાય છે અને લોહી વહેવા લાગે છે, ત્યારે પ્લેટલેટ્સ તરત જ તે જગ્યાએ પહોંચી જાય છે અને લોહીને વહેતું અટકાવે છે.
તેમના મુખ્ય કામ આ પ્રમાણે છે:
રક્તસ્રાવ રોકે છે: ઈજા થવા પર પ્લેટલેટ્સ ઈજાના ભાગે પહોંચીને ચોંટવા લાગે છે.
ઘા પર અસ્થાયી ‘પ્લગ’ બનાવે છે: ઘણા પ્લેટલેટ્સ જોડાઈને ઈજાગ્રસ્ત સ્થળને ઢાંકે છે, જેથી રક્તનો પ્રવાહ ઓછો થાય છે.
બ્લડ ક્લોટ બનાવવામાં મદદ કરે છે: શરીરની ક્લોટિંગ પ્રક્રિયા સક્રિય થાય છે અને લોહીનો ગઠ્ઠો બને છે.
બ્લડ વેસલ્સની રિપેરમાં ભૂમિકા: પ્લેટલેટ્સ કેમિકલ્સ છોડે છે, જે ક્ષતિગ્રસ્ત બ્લડ વેસલ્સની રિપેરમાં મદદ કરે છે.
ઘા ભરવામાં યોગદાન: પ્લેટલેટ્સ ટિશ્યૂના સમારકામમાં મદદ કરતા પદાર્થો છોડે છે.
એક સ્વસ્થ વ્યક્તિના શરીરમાં સામાન્ય રીતે પ્રતિ માઇક્રોલિટર લોહીમાં 1.5 લાખથી 4.5 લાખ પ્લેટલેટ્સ હોય છે. જો સંખ્યા આ મર્યાદાથી ઓછી કે વધુ થાય તો ડૉક્ટર તેના કારણની તપાસ કરે છે.
પ્લેટલેટ્સની સંખ્યા અને કાર્યક્ષમતા તપાસવા માટે કમ્પ્લીટ બ્લડ કાઉન્ટ (CBC), પેરિફેરલ બ્લડ સ્મિયર (PBS), બ્લડ ક્લોટિંગ ટેસ્ટ, બોન મેરો બાયોપ્સી અને જિનેટિક ટેસ્ટ જેવા ટેસ્ટ કરવામાં આવે છે.
પ્લેટલેટ્સ ઓછા થવું પોતે કોઈ બીમારી નથી, પરંતુ તે ઘણી સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓનો સંકેત હોઈ શકે છે. ડેન્ગ્યુ ઉપરાંત અન્ય ચેપી રોગો, લીવરની સમસ્યાઓ, કેન્સર, ઓટોઈમ્યુન રોગો અને કેટલીક દવાઓના કારણે પ્લેટલેટ્સ ઘટી શકે છે.
ડેન્ગ્યુમાં પ્લેટલેટ્સ ઘટવાના કારણો:
ડેન્ગ્યુ વાયરસ બોન મેરોને અસર કરે છે, જ્યાં પ્લેટલેટ્સ બને છે. તેના કારણે થોડા સમય માટે નવા પ્લેટલેટ્સનું ઉત્પાદન ઘટી શકે છે.
ચેપ દરમિયાન શરીરની ઇમ્યુન સિસ્ટમ વધુ સક્રિય થાય છે, જેના કારણે પ્લેટલેટ્સ ઝડપથી નષ્ટ થઈ શકે છે.
ડેન્ગ્યુમાં પ્લેટલેટ્સનો વપરાશ પણ વધી જાય છે, એટલે કે સામાન્ય કરતાં વધુ ઝડપથી તેનો ઉપયોગ થાય છે.
ડેન્ગ્યુમાં પ્લેટલેટ્સ ઘટવાના 8 સંકેતો:
1. ત્વચા પર લાલ ચકામા અથવા નાના લાલ ટપકાં દેખાય.
2. નાક, મોં કે દાંતમાંથી રક્તસ્રાવ થાય.
3. પેશાબમાં લોહી દેખાય.
4. શરીરમાં ગંભીર દુખાવો થાય.
5. સતત ઉલટી થાય.
6. પેટમાં દુખાવો અને સોજો થાય.
7. શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થાય.
8. થાક અને નબળાઈ અનુભવાય.
ડેન્ગ્યુમાં ભૂલથી પણ ન કરવી જોઈએ એવી 5 મોટી ભૂલો:
1. પ્લેટલેટ્સ વધારવા માટે મનમાની દવાઓ લેવી.
2. પર્યાપ્ત આરામ ન કરવો.
3. પાણી અને પ્રવાહીનું સેવન ઓછું કરવું.
4. ડૉક્ટરની સલાહ વગર પેઇનકિલર લેવી.
5. લક્ષણો ગંભીર થાય તો પણ હોસ્પિટલ ન જવું.
પ્લેટલેટ્સ વધારવામાં મદદ કરતા ખોરાક:
પપૈયાનું પાન, અનાર, બીટ, લીલા પાનવાળી ભાજી, નાળિયેર પાણી, દૂધ અને વિટામિન C યુક્ત ફળો.
ડૉ. રોહિત શર્મા જણાવે છે કે પ્લેટલેટ્સ ઘટવાના લક્ષણો દેખાય તો તરત ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ. સ્વયં-ઉપચાર ખતરનાક બની શકે છે.