નવેમ્બર 2016માં કાળા નાણાં, નકલી ચલણ અને આતંકવાદી ભંડોળને રોકવા માટે સરકારે 500 અને 1000 રૂપિયાની નોટો રદ કરી હતી. આ પગલાને 10 વર્ષ પૂરા થયા છે. તાજેતરના આંકડા દર્શાવે છે કે રોકડનો ઉપયોગ ઘટવાને બદલે વધ્યો છે. 23 ઓક્ટોબર 2026 સુધીમાં ચલણમાં રહેલી કુલ રોકડ 43.2 લાખ કરોડ રૂપિયા થઈ ગઈ છે, જે નોટબંધી પહેલાંના વર્ષ (FY16)ના 16.6 લાખ કરોડ રૂપિયા કરતાં 2.6 ગણી વધારે છે.
જીડીપીના પ્રમાણ તરીકે જોઈએ તો રોકડ ચલણ FY26માં 12% જેટલું રહ્યું છે, જે લગભગ FY16ના સ્તર જેટલું છે. નોટબંધી પછી તરત જ FY17માં રોકડ ઘટીને 13.4 લાખ કરોડ રૂપિયા (જીડીપીના 8.7%) થઈ ગઈ હતી, પરંતુ પછી તેમાં સતત વધારો થયો છે.
નોટબંધીથી આર્થિક વૃદ્ધિને વેગ મળ્યો હોય એવું દેખાતું નથી. FY06થી FY16 વચ્ચે સરેરાશ જીડીપી વૃદ્ધિદર 6.8% હતો, જ્યારે FY17થી FY26ના દાયકામાં તે 6% રહ્યો છે. કોવિડ મહામારીના કારણે પછીના સમયગાળામાં વૃદ્ધિ પર અસર પડી હતી. કરવેરાના પ્રમાણમાં પણ નોંધપાત્ર સુધારો જોવા મળ્યો નથી.
રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાના અહેવાલ મુજબ, રદ કરાયેલી લગભગ 99.3% નોટો બેંકિંગ સિસ્ટમમાં પરત આવી ગઈ હતી. એટલે કે કાળા નાણાંના મોટા ભાગને સિસ્ટમમાંથી દૂર કરવાનો ઉદ્દેશ સફળ થયો નહોતો.
બીજી તરફ, યુપીઆઈ (UPI) વ્યવહારોમાં જબરદસ્ત વધારો થયો છે. 2017માં યુપીઆઈ ટ્રાન્ઝેક્શન લગભગ શૂન્ય હતા, જે 2026માં વધીને 314 લાખ કરોડ રૂપિયા થયા છે. ડિજિટલ પેમેન્ટને કારણે સરકારી કલ્યાણ યોજનાઓના અમલમાં પારદર્શિતા અને સુધારો થયો છે. પરંતુ રોકડનો ઉપયોગ પણ તેટલો જ ચાલુ રહ્યો છે.
ભારતમાં નોટબંધીનો ઇતિહાસ જોઈએ તો 1946માં અંગ્રેજ શાસન દરમિયાન પ્રથમ વખત 500, 1000 અને 10,000ની નોટો રદ કરાઈ હતી. 1978માં મોરારજી દેસાઈની સરકારે 1000, 5000 અને 10,000ની નોટો પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. 2016માં મોદી સરકારે 500 અને 1000ની નોટો રદ કરીને 500 અને 2000ની નવી નોટો દાખલ કરી હતી.