ભારતના બંધારણની શરૂઆત ‘અમે, ભારતના લોકો’ શબ્દોથી થાય છે. આ શબ્દો ભારતના લોકોના સાર્વભૌમત્વનો દાવો કરે છે. પણ શું જ્યારે આ શબ્દો લખાયા ત્યારે દેશના લોકશાહી માળખામાં દરેક વયસ્ક નાગરિકનો સમાવેશ થતો હતો? બંધારણ સભાની રચના અને ચૂંટણી પ્રક્રિયા આજના જેટલી વ્યાપક નહોતી. તે સમયે માત્ર 14 થી 15 ટકા વયસ્ક વસ્તીને જ મતદાનનો અધિકાર હતો.
બંધારણ સભાના સભ્યોને પ્રાંતીય વિધાયકો દ્વારા પરોક્ષ રીતે ચૂંટવામાં આવ્યા હતા. આ વિધાયકો પોતે બ્રિટિશ કાળના મતદાન નિયમો હેઠળ ચૂંટાયા હતા, જેમાં માત્ર મર્યાદિત વર્ગને જ મતાધિકાર હતો. મહિલાઓ, રોજના મજૂરો અને ગરીબ તથા વંચિત સમુદાયોની સભામાં ભાગીદારી ખૂબ ઓછી કે નહિવત્ હતી. સભા પોતે આ હકીકતથી વાકેફ હતી.
બધા વયસ્કોને મિલકત કે શિક્ષણના ભેદભાવ વગર ‘એક વ્યક્તિ, એક વોટ’નો અધિકાર ભારતની પ્રથમ સામાન્ય ચૂંટણી (1951-52) દ્વારા મળ્યો, જે બંધારણ અપનાવ્યાના એક વર્ષ પછી યોજાઈ. તેથી ‘અમે, ભારતના લોકો’ એ વાસ્તવિકતા કરતાં વધુ એક વચન હતું.
જોકે, બંધારણ સભાએ એવો દસ્તાવેજ ઘડ્યો જેની વૈધતા તેની રચના કરતાં વધુ વ્યાપક હતી. ઇતિહાસકાર ગ્રેનવિલ ઓસ્ટિનનું માનવું છે કે શરૂઆત પૂરી રીતે સમાવેશી ન હોવા છતાં બંધારણ 75 વર્ષથી લોકશાહી અને કાનૂની દબાણો વચ્ચે ટકી રહ્યું છે. કારણ કે સભા વિખેરાયા પછી પણ દેશે દરેક ચૂંટણીમાં તે શરૂઆતી દાવાનું સન્માન જાળવ્યું છે.
બંધારણની આમુખમાં ચાર મુખ્ય મૂલ્યોનો સમાવેશ થાય છે: ન્યાય (સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય), સ્વતંત્રતા (વિચાર, અભિવ્યક્તિ, વિશ્વાસ, શ્રદ્ધા અને ઉપાસના), સમાનતા (દરજ્જા અને તકની), અને બંધુતા (વ્યક્તિની ગરિમા અને રાષ્ટ્રની એકતા). આ શબ્દો જવાહરલાલ નેહરુના ‘ઉદ્દેશ્ય પ્રસ્તાવ’માંથી લેવાયા છે, જે ડિસેમ્બર 1946માં બંધારણ સભામાં રજૂ થયો હતો.
આજનું આમુખ 26 નવેમ્બર 1949ના મૂળ આમુખથી અલગ છે. 1976માં કટોકટી દરમિયાન 42મો બંધારણીય સુધારો લાવીને ‘સમાજવાદી’ અને ‘બિનસાંપ્રદાયિક’ શબ્દો ઉમેરાયા, અને ‘રાષ્ટ્રની એકતા’ને ‘રાષ્ટ્રની એકતા અને અખંડિતતા’ કરવામાં આવી. આ સુધારા પર આજે પણ ચર્ચા થાય છે. સુપ્રીમ કોર્ટમાં તે બે શબ્દો હટાવવાની માંગ સાથે અરજીઓ દાખલ થઈ છે, જ્યારે કેટલાક તેમને બંધારણના મૂળભૂત મૂલ્યોનો ભાગ માને છે.