અમેરિકા અને ચીન વચ્ચે પરમાણુ પરીક્ષણને લઈને નવો વિવાદ ઊભો થયો છે. અમેરિકાનું કહેવું છે કે ચીન મીઠાની ગુફાઓમાં ગુપ્ત પરમાણુ પરીક્ષણો કરી રહ્યું છે. આ મુદ્દે બંને દેશોના અધિકારીઓએ છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયામાં ત્રણ ગુપ્ત બેઠકો યોજી છે. ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગની અમેરિકા મુલાકાત દરમિયાન પણ આ મુદ્દે ચર્ચા થવાની શક્યતા છે.
અમેરિકાના આરોપ શું છે?
અમેરિકાના આરોપો 2019થી શરૂ થાય છે. ત્યારે અમેરિકાના સ્ટેટ ડિપાર્ટમેન્ટે કહ્યું હતું કે ચીન અને રશિયા ઓછી તીવ્રતાના પરમાણુ પરીક્ષણો કરી રહ્યા છે. અહેવાલમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે ચીને 2018માં શિનજિયાંગ પ્રાંતમાં આવેલા 'લોપ નૂર' ખાતે ખોદકામ શરૂ કર્યું હતું, જે ગુપ્ત પરીક્ષણની તૈયારી લાગતી હતી.
22 જૂન, 2020ના રોજ કઝાકિસ્તાનમાં આવેલા એક મોનિટરિંગ સ્ટેશને 12 સેકન્ડની અંદર 2.75ની તીવ્રતાના બે ભૂકંપના આંચકા નોંધ્યા. આ સ્ટેશન કોમ્પ્રિહેન્સિવ ન્યુક્લિયર ટેસ્ટ બેન ઓર્ગેનાઈઝેશન (CTBTO)નું હતું, જેનું કામ દુનિયાભરમાં પરમાણુ પરીક્ષણો પકડવાનું છે. અમેરિકાએ દાવો કર્યો કે આ વિસ્ફોટો લોપ નૂર ખાતે ચીનના પરમાણુ પરીક્ષણો સાથે જોડાયેલા હતા.
29 ઓક્ટોબર, 2025ના રોજ શી જિનપિંગ સાથે મુલાકાત પહેલાં રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે ટ્રુથ સોશિયલ પર લખ્યું, 'બીજા દેશોના પરીક્ષણ કાર્યક્રમોને કારણે મેં ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ વોરને આપણા પરમાણુ હથિયારોનું પરીક્ષણ તાત્કાલિક શરૂ કરવા કહ્યું છે.' તેમણે ઉમેર્યું, 'રશિયા પરીક્ષણ કરી રહ્યું છે, ચીન પરીક્ષણ કરી રહ્યું છે. અમે એકમાત્ર એવો દેશ બનવા માંગતા નથી, જે પરીક્ષણ કરતો નથી.'
ફેબ્રુઆરી 2026માં જિનેવામાં અમેરિકન આર્મ્સ કંટ્રોલ ડિપાર્ટમેન્ટના સેક્રેટરી થોમસ ડિનાનોએ કહ્યું, 'અમેરિકન સરકાર જાણે છે કે ચીને 22 જૂન 2020ના રોજ પરમાણુ પરીક્ષણો કર્યા છે. સેંકડો ટન વિસ્ફોટકો ધરાવતા પરીક્ષણોની પણ તૈયારી ચાલી રહી છે. ચીને આ છુપાવવા માટે ડીકપલિંગ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કર્યો છે.'
ડીકપલિંગ ટેક્નોલોજી શું છે?
સામાન્ય રીતે પરમાણુ પરીક્ષણો જમીનની નીચે કરવામાં આવે છે. તેનાથી એટલા જોરદાર ભૂકંપીય તરંગો પેદા થાય છે કે દુનિયાભરમાં સ્થાપિત મોનિટરિંગ સ્ટેશનો તેને સરળતાથી પકડી લે છે. પરંતુ ડીકપલિંગ ટેક્નોલોજીથી વિસ્ફોટની વાસ્તવિક શક્તિ અને તેનાથી પેદા થતી ભૂકંપીય તરંગોને છુપાવી શકાય છે.
આમાં સીધો પરમાણુ વિસ્ફોટ કરવાને બદલે, બોમ્બને જમીનની અંદર ખોદવામાં આવેલી મોટી ખાલી ગુફા (કેવિટી)ની બરાબર વચ્ચે મૂકવામાં આવે છે. આ ગુફા સામાન્ય રીતે મીઠાની ખડકોથી બનાવવામાં આવે છે, જે વિસ્ફોટના આઘાતને શોષી લે છે. જેમ કોઈ ભારે વસ્તુને નક્કર જમીન પર ફેંકવાને બદલે તકિયા પર ફેંકવામાં આવે તો અવાજ ઓછો થાય છે, તેવી જ રીતે આ તકનીક કામ કરે છે.
જે વિસ્ફોટ સામાન્ય સુરંગમાં 10 ગણો વધુ તીવ્ર ભૂકંપીય સંકેત મોકલે છે, તે મીઠાની ખડકોથી બનેલી ગુફામાં અત્યંત હળવું કંપન પેદા કરે છે. તે નાના ભૂકંપ અથવા ખાણમાં થતા વિસ્ફોટ જેવું લાગે છે. ચીનનું લોપ નૂર સ્થળ પણ સુકાઈ ગયેલા મીઠાના તળાવ પર બનાવવામાં આવ્યું છે, તેથી તેને ડીકપલિંગ માટે યોગ્ય માનવામાં આવે છે.
1996 પહેલાં અમેરિકા અને સોવિયેત રશિયાએ પણ આ પદ્ધતિ અજમાવી હતી. દાખલા તરીકે, 3 ડિસેમ્બર, 1966ના રોજ અમેરિકાએ મિસિસિપીના ટાટમ સોલ્ટ ડોમમાં આ જ ડીકપલિંગ તકનીકથી 'સ્ટર્લિંગ' નામનું પરીક્ષણ કર્યું હતું.
શું ચીન ખરેખર છૂપી રીતે પરીક્ષણ કરી રહ્યું છે?
અમેરિકાનો દાવો 22 જૂન 2020ના રોજ કઝાકિસ્તાનના મોનિટરિંગ સ્ટેશન પર મળેલા સિગ્નલ પર આધારિત છે. આ સિગ્નલ કુદરતી ભૂકંપના સિગ્નલ જેવા નહોતા, પરંતુ કોઈ નિયંત્રિત વિસ્ફોટ જેવા હતા.
17 ફેબ્રુઆરી 2026ના રોજ અમેરિકન થિંકટેન્ક હડસન ઇન્સ્ટિટ્યૂટના એક કાર્યક્રમમાં અમેરિકાના આસિસ્ટન્ટ સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ ક્રિસ્ટોફરે જણાવ્યું, 'મેં તેનો વધારાનો ડેટા પણ જોયો છે. આ એક અલગ વિસ્ફોટ જેવું લાગે છે.'