ભારત સરકાર આગામી વર્ષ 2027માં દેશભરમાં વસ્તી ગણતરી શરૂ કરવાની તૈયારીમાં છે. આ વખતની ગણતરી અગાઉની સરખામણીએ વધુ આધુનિક અને ડિજિટલ હશે. નાગરિકો પોતાના પરિવારની માહિતી સરકારી પોર્ટલ કે મોબાઈલ એપ્લિકેશન દ્વારા જાતે ઓનલાઈન ભરી શકશે. જોકે, આ નવી પ્રક્રિયાની જાહેરાત સાથે જ સોશિયલ મીડિયા પર અનેક અફવાઓ ફેલાઈ છે. લોકોમાં સૌથી મોટો ડર એ છે કે ફોર્મ ભરતી વખતે ભૂલ થાય તો શું થશે? શું પોલીસ સીધી ધરપકડ કરશે? આવો, કાયદાને સરળ ભાષામાં સમજીએ.
દેશમાં વસ્તી ગણતરીની આખી પ્રક્રિયા 'વસ્તી ગણતરી અધિનિયમ 1948' હેઠળ થાય છે. આ કાયદા મુજબ દરેક નાગરિકની ફરજ છે કે ગણતરી અધિકારી પૂછે તે તમામ પ્રશ્નોના સાચા જવાબ આપે. કલમ 11માં સ્પષ્ટ થયું છે કે જાણીજોઈને ખોટી માહિતી આપવી અથવા જવાબ આપવાની ના પાડવી એ સજાપાત્ર ગુનો છે. ઉપરાંત, ગણતરી અધિકારીને ઘરમાં પ્રવેશતા રોકવો પણ કાયદાનું ઉલ્લંઘન છે.
હવે સૌથી અગત્યના સવાલનો જવાબ. કાયદા મુજબ સામાન્ય ભૂલ થાય તો પોલીસ તરત ઘરે આવીને ધરપકડ કરે એવી કોઈ જોગવાઈ નથી. આ માટે નિર્ધારિત કાનૂની પ્રક્રિયા અનુસરવામાં આવે છે. હા, જો સાબિત થાય કે નાગરિકે ઈરાદાપૂર્વક અધિકારીઓને ગેરમાર્ગે દોર્યા છે, તો કોર્ટ દોષિત ઠેરવી શકે છે. આવા કિસ્સામાં કોર્ટ મહત્તમ ₹1,000 સુધીનો દંડ ફટકારી શકે છે. જેલની સજા ફક્ત એવા ગંભીર કિસ્સાઓમાં થાય છે જ્યાં સરકારી કામકાજમાં જાણીજોઈને મોટો વિક્ષેપ કે ઘોર બેદરકારી દાખવવામાં આવી હોય.
2027ની ડિજિટલ વસ્તી ગણતરીમાં સરકારે પ્રથમ વખત 'સ્વ-ગણતરી' (Self-Enumeration)નો વિકલ્પ આપ્યો છે. એટલે કે જવાબ આપવા માટે અધિકારી સામે ઊભા રહેવાની જરૂર નહીં પડે. તમે ઘરે બેસીને સરકારી ઓનલાઈન પોર્ટલ પર તમારા પરિવારની બધી વિગતો સુરક્ષિત રીતે ભરી શકશો. મળતી માહિતી મુજબ આ ફોર્મમાં ઘર અને પરિવારને લગતા આશરે 33 સવાલ રાખવામાં આવ્યા છે.
સરકારનો ઉદ્દેશ્ય એ છે કે લોકો ડર કે ઉતાવળ વિના સાચો ડેટા આપે, કારણ કે દેશના સાચા વિકાસ માટે સચોટ વસ્તી ગણતરી જરૂરી છે.