આજના ઝડપી યુગમાં લોકોને નાની-મોટી બીમારીઓ માટે વારંવાર ડૉક્ટર પાસે જવાનો સમય મળતો નથી. માથું દુખે, શરીરમાં કળતર થાય કે સામાન્ય તાવ આવે ત્યારે લોકો મેડિકલ સ્ટોરમાંથી સીધી પેઇનકિલર લઈને ખાઈ લે છે. એ જ રીતે, શરદી, ખાંસી કે ગળામાં સામાન્ય દુખાવો થાય ત્યારે લોકો પોતાની જાતે જ એન્ટિબાયોટિક દવાનો કોર્સ શરૂ કરી દે છે. આ પ્રથા સ્વાસ્થ્ય માટે કેટલી જોખમી થઈ શકે છે તે અંગે ભારતની સેન્ટ્રલ ડ્રગ્સ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઇઝેશન (CDSCO)એ ગંભીર ચેતવણી જારી કરી છે.
CDSCOના નવા ડ્રગ્સ ડિવિઝને એક સત્તાવાર પરિપત્ર બહાર પાડીને ડૉક્ટરના પ્રિસ્ક્રિપ્શન વિના પેઇનકિલર્સ અને એન્ટિબાયોટિક્સ દવાઓ ખાવાના ગંભીર પરિણામો વિશે દેશની જનતાને માહિતગાર કરી છે.
પેઇનકિલર્સથી કિડનીને થઈ શકે છે મોટું નુકસાન
શરીરનો દુખાવો અને બળતરા ઘટાડવા માટે લોકો મોટાભાગે NSAIDs (નોન-સ્ટીરોઇડલ એન્ટી-ઇન્ફ્લેમેટરી ડ્રગ્સ) વર્ગની પેઇનકિલર્સ લેતા હોય છે. નિષ્ણાતોના મતે, આ દવાઓનો વારંવાર અથવા લાંબા સમય સુધી ઉપયોગ કરવાથી કેટલાક લોકોમાં સીધી કિડની પર પ્રતિકૂળ અસર પડે છે. જે લોકોને પહેલેથી જ કિડનીની કોઈ બીમારી હોય, હૃદયની તકલીફ હોય કે શરીરમાં પાણીની કમી (ડિહાઇડ્રેશન) રહેતી હોય, તેમના માટે આ દવાઓનો સ્વ-વહીવટ ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે. ભૂતકાળમાં કોઈ પેઇનકિલર લીધી હોય અને તેનાથી રાહત મળી હોય, તો પણ ભવિષ્યમાં ડૉક્ટરની સલાહ વિના તેનું પુનરાવર્તન કરવું હિતાવહ નથી.
એન્ટિબાયોટિક્સ વાયરલ ઇન્ફેક્શનનો ઈલાજ નથી
લોકોમાં એવી વ્યાપક ગેરસમજ છે કે એન્ટિબાયોટિક્સ દરેક રોગનો સચોટ ઈલાજ છે. વાસ્તવમાં, સામાન્ય શરદી અને મોટાભાગના વાયરલ ઇન્ફેક્શનમાં એન્ટિબાયોટિક્સ બિલકુલ કામ કરતી નથી, કારણ કે તેનો ઉપયોગ માત્ર બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શનની સારવાર માટે જ થાય છે. બિનજરૂરી રીતે આ દવાઓ ખાવાથી શરીરમાં 'એન્ટિમાઇક્રોબાયલ રેઝિસ્ટન્સ' (AMR) નામની ભયંકર સ્થિતિ પેદા થાય છે. આ સ્થિતિમાં શરીરના બેક્ટેરિયા દવાથી ટેવાઈ જાય છે અને તેની સામે મજબૂત બની જાય છે. પરિણામે, જ્યારે ભવિષ્યમાં ખરેખર દવાની જરૂર પડે છે, ત્યારે તે દવા શરીર પર અસરહીન બની જાય છે. વધુમાં, ડૉક્ટરે લખી આપેલો ડોઝ જાતે જ બદલવો, સારવાર અધવચ્ચે છોડી દેવી કે અન્ય કોઈ વ્યક્તિની વધેલી દવા ખાઈ લેવી એ પણ સ્વાસ્થ્ય માટે અત્યંત હાનિકારક છે.
મેડિકલ સ્ટોર્સ અને ફાર્માસિસ્ટ માટેના નિયમો
CDSCOએ માત્ર જનતા જ નહીં, પરંતુ દવાના વેપારીઓ માટે પણ સ્પષ્ટ અને કડક સૂચનાઓ આપી છે. મોટાભાગની પેઇનકિલર્સ દવાઓ 'શેડ્યૂલ H' (Schedule H) અને મોટાભાગની એન્ટિબાયોટિક્સ દવાઓ 'શેડ્યૂલ H1' (Schedule H1) કેટેગરી હેઠળ આવે છે. કાયદા મુજબ, આ બંને પ્રકારની દવાઓ માત્ર પ્રિસ્ક્રિપ્શનના આધારે જ વેચવી આવશ્યક છે. 'શેડ્યૂલ H1'ની દવાઓના પેકિંગ પર એક સ્પષ્ટ ચેતવણી પણ આપેલી હોય છે કે તબીબી સલાહ વિના તેનો ઉપયોગ ખતરનાક બની શકે છે.
નાગરિકો માટે સ્વાસ્થ્ય સુરક્ષાની માર્ગદર્શિકા
- જરાસરખા દુખાવા માટે જાતે જ વારંવાર પીડાશામક દવા ખાવાની આદત ટાળો.
- જો તાવ કે દુખાવો 2 થી 3 દિવસ કરતા વધુ સમય સુધી રહે, તો નિષ્ણાત ડૉક્ટરની સલાહ ચોક્કસ લો.
- વાયરલ ઇન્ફેક્શન કે સામાન્ય શરદી-ખાંસી માટે ક્યારેય જાતે એન્ટિબાયોટિક્સ ન લો.
- તમારા ડૉક્ટરે જેટલા દિવસ માટે એન્ટિબાયોટિક લખી આપી હોય, તેટલા દિવસનો કોર્સ નિર્દેશન મુજબ જ પૂરો કરો.
- ઘરમાં પડેલી અન્ય બીમારીની કે બીજા કોઈની વધેલી દવાઓનો ઉપયોગ ક્યારેય કરશો નહીં.
- જો તમને પહેલેથી જ કિડની, હૃદયરોગ કે ડિહાઇડ્રેશનની કોઈ તકલીફ હોય, તો કોઈપણ નવી દવા લેતા પહેલા ડૉક્ટરને અચૂક જાણ કરો.
દવાઓ રોગ મુક્તિ માટે છે, પરંતુ તેનો યોગ્ય માત્રામાં અને યોગ્ય સમયગાળા માટે, જરૂર મુજબ ઉપયોગ કરવામાં આવે તે અનિવાર્ય છે. ખોટી રીતે અને જાતે જ દવાઓ લેવાથી માત્ર શારીરિક અંગોને નુકસાન થવાનું જોખમ જ નથી વધતું, પરંતુ ભવિષ્યની સારવાર માટે દવાઓ બિનઅસરકારક પણ બની શકે છે.