CBC એટલે કે કમ્પ્લીટ બ્લડ કાઉન્ટ એ એક સામાન્ય અને સહેલો બ્લડ ટેસ્ટ છે. આ ટેસ્ટમાં લોહીમાં રહેલા લાલ રક્તકણો (RBC), સફેદ રક્તકણો (WBC) અને પ્લેટલેટ્સની સંખ્યા તપાસવામાં આવે છે. ઘણા લોકોના મનમાં સવાલ હોય છે કે શું આ સામાન્ય CBC ટેસ્ટથી બ્લડ કેન્સરનું નિદાન થઈ શકે છે?
આ અંગે રાજીવ ગાંધી કેન્સર ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં હેમેટો-ઓન્કોલોજી વિભાગના વરિષ્ઠ સલાહકાર અને યુનિટ હેડ ડૉ. નરેન્દ્ર અગ્રવાલ જણાવે છે કે કેટલાક કિસ્સામાં CBC ટેસ્ટ બ્લડ કેન્સરની સંભાવના તરફ સંકેત આપી શકે છે. ખાસ કરીને લ્યુકેમિયા જેવા કેટલાક બ્લડ કેન્સરમાં CBCનાં પરિણામો મહત્વપૂર્ણ સંકેત આપી શકે છે. પરંતુ માત્ર CBCનાં આધારે બ્લડ કેન્સરનું નિદાન થાય છે એવું માનવું યોગ્ય નથી.
FAQ: શું CBC એકલું પૂરતું છે?
ના. ઘણી વખત CBC ઉપરાંત પેરિફેરલ બ્લડ સ્મીયર ટેસ્ટ પણ કરવામાં આવે છે. આ ટેસ્ટમાં લોહીના નમૂનાને માઇક્રોસ્કોપ હેઠળ તપાસવામાં આવે છે, જેથી રક્તકણોનો પ્રકાર અને તેમનું સ્વરૂપ જાણી શકાય. નિષ્ણાતોના મતે CBC કરતાં પણ દર્દીનો મેડિકલ ઇતિહાસ અને શારીરિક તપાસ ઘણી મહત્વપૂર્ણ છે. દર્દીને કયાં લક્ષણો છે, તે કેટલા સમયથી છે અને શારીરિક તપાસમાં ડૉક્ટરને શું જોવા મળે છે, આ બધું ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે.
ડૉક્ટર સામાન્ય રીતે એ પણ તપાસે છે કે દર્દીના લસિકા ગ્રંથીઓ (lymph nodes)માં સોજો કે કદમાં વધારો તો નથી ને? બરોળનું કદ વધ્યું છે કે નહીં, શરીર પર લાલ, કાળા કે જાંબલી ડાઘ પડ્યા છે કે નહીં, સહેલાઈથી ઉઝરડા પડે છે કે નહીં, અથવા ક્યાંકથી અસામાન્ય રક્તસ્રાવ થાય છે કે નહીં. આવા સંકેતો બ્લડ સંબંધિત ગંભીર બીમારીની તપાસ કરવાની જરૂરિયાત તરફ ધ્યાન દોરે છે.
બધા બ્લડ કેન્સર CBCથી પકડાય નહીં
દરેક પ્રકારના બ્લડ કેન્સરનું નિદાન CBCથી થઈ શકે તેવું નથી. ઉદાહરણ તરીકે, લિમ્ફોમા અને મલ્ટીપલ માયલોમા જેવા કેટલાક બ્લડ કેન્સરમાં CBC સામાન્ય પણ આવી શકે છે. આ પ્રકારના કેન્સરના કોષો હંમેશા સામાન્ય બ્લડ ટેસ્ટ કે પેરિફેરલ બ્લડ સ્મીયરમાં જોવા મળે તે જરૂરી નથી.
જો દર્દીના લક્ષણો અને શારીરિક તપાસના આધારે કેન્સરની શંકા ઊભી થાય, તો ડૉક્ટર વધુ તપાસની સલાહ આપી શકે છે. લિમ્ફોમાના કેટલાક કિસ્સામાં બાયોપ્સી કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં અસરગ્રસ્ત લસિકા ગ્રંથી કે અન્ય પેશીમાંથી નાનો નમૂનો લેવામાં આવે છે અને લેબોરેટરીમાં માઇક્રોસ્કોપ હેઠળ તપાસવામાં આવે છે.
કેટલાક બ્લડ કેન્સરની તપાસ માટે બોન મેરો ટેસ્ટ પણ કરવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે હિપ બોનમાંથી સોયની મદદથી બોન મેરોનો નમૂનો લેવામાં આવે છે. આ નમૂનાની માઇક્રોસ્કોપિક અને અન્ય જરૂરી તપાસ દ્વારા લ્યુકેમિયા અને મલ્ટીપલ માયલોમા સહિત કેટલીક રક્ત સંબંધિત બીમારીઓ અંગે મહત્વપૂર્ણ માહિતી મળે છે.
મોલેક્યુલર ટેસ્ટિંગની ભૂમિકા
બ્લડ કેન્સરની તપાસ અને સારવારને વધુ ચોક્કસ બનાવવા આજકાલ મોલેક્યુલર ટેસ્ટિંગનો પણ ઉપયોગ થાય છે. આ ટેસ્ટમાં કેન્સર કોષોના DNAમાં થયેલા ચોક્કસ ફેરફારો અથવા જિનેટિક મ્યુટેશનની તપાસ કરવામાં આવે છે. આનાથી કેન્સર કોષોમાં કયા જિનેટિક ફેરફારો થયા છે તે સમજવામાં મદદ મળે છે. કેટલાક કિસ્સામાં આ માહિતી રોગના જોખમ અને પૂર્વાનુમાન સમજવામાં તથા યોગ્ય સારવાર પસંદ કરવામાં પણ ઉપયોગી બને છે.
સારવાર કેવી રીતે નક્કી થાય છે?
બ્લડ કેન્સરના પ્રકાર અને દર્દીની સ્થિતિ પ્રમાણે સારવાર અલગ-અલગ હોઈ શકે છે. સારવારમાં કીમોથેરાપી ઉપરાંત કેટલીક પરિસ્થિતિમાં ઇમ્યુનોથેરાપી જેવી આધુનિક સારવારનો પણ ઉપયોગ થાય છે. ઊંચું જોખમ ધરાવતા અથવા ચોક્કસ પ્રકારના બ્લડ કેન્સરના દર્દીઓમાં બોન મેરો કે સ્ટેમ સેલ ટ્રાન્સપ્લાન્ટેશન જેવી સારવાર પણ કરવામાં આવે છે. કેટલાક પસંદગીના દર્દીઓમાં CAR-T સેલ થેરાપી જેવી અદ્યતન સારવારનો પણ ઉપયોગ થાય છે.
સારવારની પસંદગી કેન્સરનો પ્રકાર, સ્ટેજ, દર્દીની ઉંમર, એકંદર સ્વાસ્થ્ય અને અન્ય તબીબી પરિબળોના આધારે ડૉક્ટર નક્કી કરે છે.
ડરવાની જરૂર નથી, પણ અવગણના પણ નહીં
CBCમાં કોઈ અસામાન્ય પરિણામ આવે એટલે તરત જ કેન્સર છે એવું માની લેવું યોગ્ય નથી. ઘણી સામાન્ય બીમારીઓ અને અન્ય તબીબી પરિસ્થિતિઓને કારણે પણ બ્લડ કાઉન્ટમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.
જો શરીરમાં સતત થાક, વારંવાર તાવ, અચાનક વજન ઘટવું, લસિકા ગ્રંથીઓમાં સોજો, સહેલાઈથી ઉઝરડા પડવા અથવા અસામાન્ય રક્તસ્રાવ જેવા લક્ષણો લાંબા સમય સુધી રહે, તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે. નિષ્ણાતની સલાહ મુજબ યોગ્ય સમયે નિદાન થાય તો સારવારની સફળતાની શક્યતા વધે છે.